مسئله وحی و پاسخ به شبهات آن صفحه 30

ضمائر، اعتباری است و دلالت افعال و آثار بر توانایی و عظمت فاعل تکوینی است. (1)

از این رو می شود به هر چیزی که قدرت الهی را نمایش دهد، کلمه الهی گفت؛ چنان که در قرآن به عیسی (علیه السلام) «کلمه الله » (2) یا هر موجودی در عالم طبیعت به کلمات رب (3) تعبیر شده است؛ چراکه هر آن چه در صفحه عالم امکان قرار دارد چون خبر از کمال و جمال و علم و قدرت مبدأ و خالق آن می دهد به آن کلمات رب گفته می شود.

حکما و فلاسفه گفته اند:

پایه و اساس حقیقت کلام چیزی است که دلالت بر معنای پنهانی و باطنی انسان می کند؛ اما ویژگی های دیگر مانند این که با صوت و لفظ باشد و از طریق حنجره ایجاد شود و بر مقاطع فم متکی باشد، این ها ویژگی هایی است که تابع مصادیق و افراد آن است و در معنای حقیقی کلام، که آن را قوام ببخشد و پایه و اساس آن را تشکیل دهد دخالت ندارد. در نتیجه الفاظ و کلماتی که از انسان صادر می شود و بر ما فی الضمیر دلالت کند کلام است. همان طور که اشاره رسا به معنا و اراده مقصود، کلام است. اشاره با دست به نشستن و ایستادن امر و قول است. (4)

و نیز وجودات خارجی که با تمام وجود حکایت از علّت خود می کنند کلامند.

در نتیجه مجموع عالم امکان و همه عالم هستی که با ایجاد خود به نوعی کمال خداوند را می رسانند کلام خدای سبحان هستند. (5)

1- (1) . به همین جهت به آثار و کتاب های یک شخص، کلام او گفته می شود. ر. ک: جعفر سبحانی، جعفر، الالهیات، ص190.
2- (2) . نساء، آیه171.
3- (3) . کهف، آیه109 و لقمان، آیه27.
4- (4) . پادشاهی یا شخصی با دست اشاره می کند بنشین یا برو. این را حتی در عرف هم می گویند فلانی گفت بنشین؛ اگرچه لفظی از او صادر نشده است.
5- (5) . المیزان فی تفسیر القرآن، ج2، ص325.