- سخن ناشر 1
- کلیات 9
- مفهوم شناسی 15
- 1- وحی در لغت 15
- 2- وحی در اصطلاح 20
- واژگان مرتبط با وحی (ساختار معناشناسی وحی در قرآن) 24
- الف) قول 27
- 1- واژگان بیان کننده رابطه گفتاری وحی 27
- ب) کلام 28
- ج) قصّ و قصص 31
- د) نبأ 33
- ه) ندا 34
- اشاره 36
- 2- واژگان مبین بیرونی و غیر نفسانی بودن وحی 36
- الف) نزول 36
- ب) اتیان و ایتاء 37
- ج) مجیء 38
- د) القاء و تلقی 40
- ب) تلاوت 43
- اشاره 43
- الف) قرائت 43
- 3- واژگان دال بر نزول لفظی قرآن 43
- ج) ترتیل 44
- اشاره 49
- منکران وحی رسالی 50
- امکان وحی 50
- 1- مشرکان و مخالفان پیامبران الهی 50
- 2- عقل گرایان 51
- 3- تجربه گرایان 52
- 1- اثبات وجود روح 53
- اشاره 53
- 2- برهان فلسفی بر اثبات وجود روح 55
- اشاره 55
- الف) برهان استمرار 55
- ب) خودآگاهی انسان 56
- الف) خواب های راستین 57
- 3- شواهد علمی و تجربی 57
- ب) اسپری تیسم و ارتباط با ارواح 58
- ج) خواب های مغناطیسی (هیپنوتیسم) 59
- نقدی بر دیدگاه عقل گرایان 62
- منشأ انکار وحی 64
- اقسام وحی 65
- 1- وحی به زمین 66
- اشاره 66
- کاربردهای مختلف وحی در قرآن 66
- 2- وحی به آسمان (القای تکوینی) 67
- 3- وحی به زنبور عسل (الهام غریزی) 68
- 5- وحی به شیاطین یا القای وسوسه های شیطانی 69
- 4- وحی به فرشتگان 69
- 6- وحی به مادر موسی (الهام قلبی) 70
- 7- وحی به حواریون 71
- 9- وحی به معنای اشاره 72
- 10- وحی رسالی 73
- 1- سخن گفتن مستقیم با خدا 76
- اقسام وحی رسالی 76
- اشاره 76
- 3- ارسال فرشته 79
- 1- وحی گفتاری (زبانی) 81
- اشاره 81
- وحی گفتاری و وحی افعالی 81
- 2- وحی افعالی 82
- اسرارآمیز بودن 85
- اشاره 85
- رابطه دوسویه (گفت وگو و ارتباط ماورای مادی بین دو ذات متفاوت) 86
- وحی، علم حضوری و صیانت از خطا 86
- وحی و تعلیم و تعلّم 87
- وحی و دریافت قلبی 88
- خارج از اختیار بودن 89
- اشاره 90
- ساختار خاص وحی رسالی 90
- بررسی پیک وحی در ساختار وحی 91
- محتوای مختلف وحی 93
- متنوع بودن 96
- 2- عقل و خرد 97
- منابع معرفت 97
- 1- حواس و تجربه 97
- اشاره 97
- 4- فطرت (وجدان و شعور باطن) 98
- 3- تاریخ 98
- 5- کشف و شهود 99
- 6- وحی 99
- جایگاه رؤیا در زندگی انسان 102
- اشاره 102
- رؤیا و پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله) 106
- تفاوت های رؤیای صادقه با وحی 112
- اشاره 115
- مفهوم شناسی 115
- زمینه ها 117
- اشاره 118
- 1- احساس گرایانه 118
- دیدگاه ها 118
- 2- ادراک و تجربه حسی 119
- 3- تجربه دینی امر فرا حسی 120
- 4- عرفان گرایی 121
- اشاره 125
- قرآن و تجربه دینی 125
- 1- نبوت، انتخاب و موهبت الهی 125
- تجربه عرفانی یا دینی (و تفاوت آن با وحی) 129
- اشاره 135
- وحی در اندیشه یهود 136
- اشاره 136
- 2- اقسام وحی و کلام الهی 138
- 1- واژه شناسی وحی 138
- 4- روح القدس 140
- 5- فرشته وحی 141
- 6- شرایط و حدود وحی و نبوت 142
- 7- نبوت زن 143
- 1- کاتولیک (وحی و پیام) 145
- حقیقت وحی از دیدگاه مسیحیت 145
- اشاره 145
- 2- پروتستان (وحی و فعل) 146
- اشاره 148
- عهد جدید یا کتاب های رسمی مسیحیت و وحی 148
- 2- وحیانی بودن عهد جدید 151
- اشاره 157
- سلامت وحی 158
- ب) قاعده لطف 159
- الف) وحی و علم حضوری 159
- 1- دلایل عقلی 159
- دلایل سلامت و خطاناپذیری وحی 159
- الف) آیات قرآن 161
- ب) روایات 163
- 3- دیدگاه های دانشمندان اسلامی 164
- اشاره 166
- شبهات سلامت وحی 166
- 1- داستان ورقه بن نوفل 166
- 2- افسانه غرانیق (آیات شیطانی) 173
- اشاره 190
- الهی بودن متن قرآن 192
- 1- دلایل 197
- اشاره 197
- اشاره 197
- الف) معجزه بودن قرآن و تحدی 197
- ب) امّی بودن پیامبر (صلی الله علیه و آله) 199
- ج) تفاوت سخنان پیامبر و قرآن 202
- اشاره 203
- 2- شواهد و قرینه ها 203
- یکم) دخالت نداشتن پیامبر در متن قرآن 203
- الف) شواهد و مدعیات کلی 203
- سوم) پیامبر مفسر قرآن، نه مصدر قرآن 208
- چهارم) اعتراف سخن سرایان عرب 209
- پنجم) سیره شخصی پیامبر (صلی الله علیه و آله) و قرآن 210
- هفتم) واژه قل 212
- یکم) اعجاز در فصاحت و بلاغت 213
- اشاره 213
- دوم) عربی بودن 213
- سوم) قرائت 215
- اشاره 220
- بررسی مصادر ادعایی وحی 220
- 1- اجمالی از شبهات عصر رسالت 221
- 2- شبهات خاورشناسان 223
- اشاره 223
- الف) منشأ قرآن؛ یهود، نصارا و دیگر ادیان 223
- ب) محمد، مصدر قرآن 233
- ج) نبوغ اجتماعی 242
- د) وحی، رهاورد صرع و جنون پیامبر 244
- فترت سه ساله در آغاز بعثت 253
- اشاره 253
- اشاره 255
- روایات فترت 255
- 2- روایاتی که مدت نزول قرآن را در مکه سیزده سال می دانند 261
- بررسی مدلول روایات 263
- اشاره 265
- 1- پیش از سوره ضحی 265
- 2- پیش از سوره کهف 268
- 3- سوره مدثر 271
- 4- در میان سوره مریم 273
- امکان انقطاع وحی 274
- انواع نزول 282
- اشاره 282
- 1- سوره فاتحه 291
- اشاره 291
- 2- آیه 113 سوره توبه 292
- 3- نزول قرآن بر یک یا هفت حرف 295
- اشاره 295
- احادیث «سبعه احرف» و جایگاه آن 295
- 1- تناقض روایات اهل سنت با شیعه 302
- 3- نبود دیدگاه واحد در میان اهل سنت در مفاد روایات 304
- رابطه قرائات و سبعه احرف 309
نقد و بررسی دیدگاه ها
اشاره
دیدگاه نخست و نیز دیدگاه تجربه گرایان مبتنی بر ناتوانایی بشر بر ارتباط وحیانی است؛ چراکه او مادی است و با ماده نمی توان با عالم مجرد یا عالم ملکوت و وحی ارتباط برقرار کرد؛ یا این که وحی آزمایش پذیر نیست؛ پس وجود ندارد؛ اما این سخن از دیدگاه قرآن و برهان های فلسفی و حتی شواهد تجربی مردود است؛ زیرا شواهد فراوانی ثابت می کند که انسان دو ساحت دارد: ظاهری مربوط به عالم ماده و باطنی مربوط به روح و عالم تجرد؛ بدین جهت حقیقت انسان ترکیبی از روح و جسم است. از یک طرف با عالم ملکوت و تجرد مرتبط و از سوی دیگر با زمین و ماده پیوند می خورد که شواهد آن بیان می شود.
1- اثبات وجود روح
پاسخ این است که انسان فقط موجود مادی نیست؛ بلکه دو ساحت دارد: جسمی و روحی. اثبات وجود روح و نفس، امری قطعی است که فلاسفه و حتی دانشمندان تجربی و نیز شواهد قرآنی آن را بیان و ثابت کرده اند.
نخستین فلاسفه یونان (1) مسئله نفس را مطرح کرده اند. سقراط و افلاطون از
1- (1) . تاریخ فلسفه گزارش می دهد که 2500 سال قبل، فلاسفه یونان دیدگاه های خاصی درباره نفس داشته اند. برخی تا چهار ساحت برای انسان معتقد بوده اند: «بدن، روح، ذهن و نفس»؛ ولی آن چه از قدیم در میان اندیشمندان مطرح بوده و مشهور و معروف است، دو ساحتی بودن وجود انسان است که از آن به دیدگاه «ثنویت» و دوانگاری نیز تعبیر می شود. از فلاسفه قدیم می شود افراد ذیل را نام برد: «تالس» یا طالس ملطی (546-624 ق. م) قائل به جسم لطیف و باطن بوده است که فنا در آن راه ندارد. (عبدالکریم شهرستانی، الملل و النحل، ج2، ص244 و 245 و شرف الدین خراسانی، نخستین فیلسوفان یونان، ص129) انکسیمانس (528-585 ق. م) روح را مانند هوا می داند که مسلط بر بدن و نگه دارنده بدن است. (شهرستانی، همان) پس از وی فیثاغورس (متولد 580 ق. م) که دیدگاه های خود را بر مبانی ریاضی بنا نهاده، نفس آدمی را قبل از اتصال به بدن از تألیفات عددی ابداع شمرده است و بر اساس تجرّد به عالم اصلی متصل می شود (شهرستانی، همان ص266-270). پس از وی انباذقلس (495-435 ق. م) که در زمان حضرت داود می زیسته برای نفس مراتبی قائل بوده است و ائتلاف و محبت را از روح انسان می داند. (همان، ص266-257) نیز دموکریتوس (460-370 ق.4م) نفس و روح را نوع آتش و گرما می داند. افلاطون (427-347 ق. م) از طرفداران سرسخت اصالت روح است و ارسطو (384-368ق. م) نفس را کمال اول برای جسم طبیعی و اصل و مبدأ حیات می داند. (ر. ک: کاپلستون، فردریک، ج1، ص370-375 و 230-240 و شهرستانی، الملل و النحل، ج2، ص240-270)