انسان شناسی صفحه 10

در طبیعت نباشد. تفاوت وی بر آنها از جنس تفاوتی خواهد بود که بین انواع مختلف وجود دارد مانند تفاوت حیوان با جماد و گیاه با حیوان و یا تفاوت طلا با نقره و نقره با آهن و... در صورتی که تفاوت انسان بر سایر موجودات طبیعی از این قبیل تفاوتها نیست، حقیقتی که در او ایجاد شده و او را ممتاز از غیر قرار داده است، در شرع از آن تعبیر به روح و در حکمت از آن به نفس ناطقه می کنند. بین این حقیقت و سایر پدیده های موجود در طبیعت تفاوتی ذاتی هست و اثری که به آن اختصاص دارد، دو نوع است:

1 - علم به معقولات.

2 - عمل خیر ناشی از ارادۀ عقلی که خالی از شائبه شهوت، غضب و... می باشد و در

چنین صورتی بری انسان رضایت خدا و قرب به او میسّر می شود.(1)

برتری وجودی انسان نهفته در مرتبه انسانی نفس اوست. مرتبه ای که از آن به روح الهی در نزد اهل شرع و دین و نفس ناطقه در نزد اهل حکمت تعبیر می شود.

برخورداری او از چنین مرتبه وجودی دو ویژگی را در او نهاده است. اول اینکه بر خلاف سایر پدیده های طبیعت که صرفاً حرکتی مادّی و احیاناً حسّی (که خالی از شائبه مادّی نیست) دارند، دارای حرکتی علمی در شعاع عقل است. و زندگی را بر اساس تفکر عقلی تنظیم می کند و دوّم این که رفتارهای خوب او هرچند جنبه مادّی و حسی داشته باشد از اراده ای عقلانی و احیاناً عرفانی ناشی می شود. ظهور فعلی این دو ویژگی نشانۀ رشد و کمال مرتبه انسانی است. و سبب برتری انسان در مرحله خلق و کمال می باشد.

انسان هرچند در مرحله آفرینش برتری وجودی بر حیوانات و دیگر موجودات طبیعت دارد، لکن برتری او در رفتار و صفات معلول ظهور فعلی آن دو خاصیت است.

هر مرتبه از رشد عقلی و عملی نشانه ای از ترقّی و کمال در مرتبه انسانی است، البته توجّه داشته باشیم که حرکت عقلی و عملی جدای از تکالیف و اوامر و نواهی د ین نیست بلکه حرکت دینی را در متن خود دارد(2) برتری انسان در مقام خلق و آفرینش دارای ارزشی