انسان شناسی صفحه 119

و نیز فرمودند:

«عَبْدُ الشَّهوَهِ أذلُّ من عبدالرّق(1) ؛

بندۀ خواهش نفسانی، ذلیل تر از بنده خریداری شده هست.»

اینک با توجّه به محکوم بودن آزادی استعدادی و غریزی به بیان آزادی انسانی و خصوصیات آن می پردازیم.

آزادی انسانی

ذات انسانی جدای از غرایز، استعدادها و خواسته های فطری، نیازی دارد که آن را نیاز ذاتی انسانی می نامیم. تعیین کنندۀ خصوصیات و ویژگی های آزادی انسانی، نیاز ذاتی او است.

ذات انسانی برای برآوردن نیاز خویش، پذیرای هر خصوصیّت و صفتی نیست، بل نوع خاصی از صفات را می پذیرد. به عبارت دیگر: بین ذات انسانی و آن خصوصیّات، هماهنگی و همسویی وجود دارد.

نیاز ذاتی انسانی، حصر و محدودیت نمی پذیرد و بر وجود مانع، قید و شرط غریزی، مادّی و حتّی علمی صبر و مدارا ندارد، بل طالب رهایی مطلق و در واقع، در جستجوی مطلق است؛ حبّ مطلق، جمال مطلق، علم مطلق، حیات مطلق، قدرت مطلق و... را خواهان است.

ذات انسانی تمام این موارد را در دایره هستی می طلبد، زیرا به طور فطری می داند که خارج از دایره هستی چیزی نیست.

هستی و وجودی که در قالب خاصی قرار گرفته، جمال، حب، حیات، علم، قدرت و دیگر صفاتش محدود است. و با مطلق طلبی انسان، مغایرت دارد. پس انسان نیاز ذاتی خویش را از وجودی بی حدّ و حصر طلب می کند.

با توجّه به نیاز ذاتی انسان، یکی از خصوصیّات آزادی انسان، آزادی مطلق انسانی است.

او دوستدار رهایی در سیر به هستی مطلق است.

این که انسان هایی به معرفت خدا روی می آورند و جدایِ از هر قید مادّی، طبیعی و بدون وابستگی به هر پدیده دنیوی، تنها اللّه را می جویند؛ معلول این خصوصیّت است.