انسان شناسی صفحه 134

و استعدادها - در ابعاد انسانی مختلف نفس آدمی - زمانی ابزار پدید آمدن کمال انسانی هستند؛ که با انگیزه عقلانی و الهی به فعلیّت رسیده باشند و با همان انگیزه به کار گرفته شوند.

کمال معنوی انسانی، واقعیّتی است که منشأ فضایل است و جز اعمال شایسته از آن صادر نمی شود.

بر خلاف کمال علمی، کمال جسمانی، کمال غریزی و... که زمانی رنگ فضیلت می گیرند و اقتضای زیبایی اخلاقی را دارند، که با صفات برجسته اخلاقی همراه شوند. فلانی عالم است، هنرمند است، سودجو است و... این جملات به تنهایی در بردارنده انسانیت نیست، ممکن است ذرّه ای از صفات انسانی در او نباشد و عالم بودن، هنرمند بودن و سودجو بودن و... در وی، همراه با حرص، مکر، تکبّر و... باشد.

در صورتی که کمال انسانی جز با وجود فضایل (کرامت، شرافت، عزّت، تقّرب به خدا و...) معنا و مفهومی ندارد.

کمال انسانی، کمال خاص انسان است که جز در شعاع عبودیّت و بندگیِ اللّه حاصل نمی شود.

بر اساس درک کلی و جامع ما از توحید و نگاه ما در شعاع این درک به انسان، هر کمالی از جانب خدا بخشیده می شود؛ زیرا کمال یک واقعیّت وجودی است و غیرخدا بخشنده وجود نیست. و آن موجودی قابلیّت کمال یافتن و ظهور را دارد که وابسته به ذات حق باشد.

عبودیّت، وابستگی آدمیان در اندیشه و عمل به خدای یکتاست که سبب بخشیدن کمال انسانی از جانب خداوند می گردد. و از آن، به تقرّب به خدا و رسیدن به معرفت برتر نیز تعبیر می شود.

حقیقتاً انسان در شعاع اطاعت محض، بندگی، حمد و ثنای خداوند، کمال را از خالق خویش طلب می کند، تااین که از نقص و ناداری بیرون آید و نفس را مزیّن به صفات ربّ گرداند. در دعای مناجات المفتقرین، امام سجّاد علیه السلام عرض می کند:

«... و فَقْری لا یُغْنیه الاّ خلَّتی لا یَسدُّها الاّ طَولُک و حاجتی لا یَقضیها غَیْرُک و کَربی لا یُفَرّجُه سِوی رَحْمتِکَ...؛

خداوندا جز توجّه و احسانت، ناداری و فقرم را (بدل به) بی نیازی نکند... و جز فضل تو، آرزویم را به من نرساند و جز بخشش و بزرگی تو، جلوی نیازم را نبندد و (کسی) جز تو حاجتم را برنیاورد، و جز رحمت تو گرفتاریم را نگشاید...»

کمال انسانی، جز رسیدن به غایت آمال و آرزوی ذاتی خویش نیست؛ که به کمال مطلق