انسان شناسی صفحه 139

تأثیر عبادت بر نفس و جوارح، به لحاظ حضور قلبی و شخصی به خدای متعال است؛ یعنی حضور قلب، سبب زدودن غبارهای گناه از نفس و تثبیت و برپا ساختن اخلاص می گردد. حضرت فاطمه علیها السلام فرمودند:

«فرض اللّه الصّیام تثبیتاً للإخلاص(1) ؛

خداوند، روزه را برای پایدار ساختن اخلاص واجب کرده است.»

بدون شک، عبادتی که در آن حضور قلب، اخلاق و زدودن گناه باشد، باعث آرامش قلب می شود. امام باقر علیه السلام فرمود:

«... و الصیام و الحج تسکین القلوب(2) ؛

روزه و حج (سبب) آرامش قلب هاست.»

عبادت و اخلاص

در بحث مفهوم عبادت، نکات شش گانه ای را برشمردیم؛ زمانی که در عبادت و بندگی خدا، آن شش نکته ظهور فعلی یابد، شخص به اخلاص در عبادات راه یافته است.

اخلاص در بندگی، به این است که شخص خود را در محضر خدا ببیند و به غیر او نظر و توجّه نداشته باشد؛ و أحدی را در عبادت خدا شریک نگرداند

(و لا یشرک بعباده ربّه أحدا)

و جز خدا را بر خود و شؤون وجودی خود حاکم نداند و نیازش را صرفاً از او طلب کند و به کسی جز او، وابستگی پیدا نکند.

از امام باقر علیه السلام نقل شده است که فرمودند:

«لا یکونُ العبد عابداً للّه حقّ عبادته حتّی ینقطع عن الخلق کلّهم إلیه فحینئذٍ یقول: هذا خالص لی فیقبله بکرمه.»(3)

انقطاع از خلق، به این معنا است که در رجوع و کمک گرفتن، آنان را در عرض وجود خدا و استعانت از خدا قرار ندهد. و مؤثّر حقیقی در همۀ آنان را خدا بداند. به عبارت دیگر، هر چند بر اساس اصل وابستگی ذاتی به خدای متعال، اظهار ذلّت و خواری در نزد خدا می کند، ولی در مقابل دیگر موجودات، خود را مستقل ببیند و آن ها را فقط وسیله و اسباب الهی بداند. و به همه عالم، به عنوان ابزاری نگاه کند که باید برای او، طریق وصول و تقرّب به خدا باشند.

1- (1) بحار، ج 96، ص 386.
2- (2) بحار، ج 78، ص 183.
3- (3) بحار، ج 70، ص 111.