انسان شناسی صفحه 173

نمی رساند، و چنین شخصی دین را احراز نکرده است، پس، سعادت وقتی حاصل می شود که دین احراز شود و احراز دین؛ شناخت ایمان و عمل برای آخرت است.

باید توجه داشت که ثمرۀ دو بعد نظری و عملی، سعادت است و اطلاق آن بر آنها بدین جهت است که زمینه و شرط سعادت هستند. پس، کسی که شناخت لازم به معارف حقه اسلام را داشته باشد و اعمالش صالحه باشد به سعادت می رسد. نتیجه این که، راه سعادت شناخت، ایمان و عمل برای آخرت است و حرکت در این راه، حرکت عملی و ارادی است.

شقاوت

«شقاوت» نقطۀ مقابل سعادت و نایل شدن موجود به مرحله یا چیزی است که برای وجودش شرّ باشد. به عبارت دیگر، محروم بودن از خیر و نایل شدن به شر - که سبب نقصان است - شقاوت می باشد.

شقاوت حقیقی حاصل از رفتار و افکاری است که انحطاط و نقص وجودی انسان را به همراه دارد. شقاوت و بدبختی را نباید در ظواهر اعمال مشاهده کرد، بلکه آن را در نتیجۀ اعمال باید دید. چه بسیار اعمالی که به ظاهر جلوه ای زشت دارند، چون: فقر، جنگ، نتبیه مفسد و... امّا آن گاه که نتیجه اش عزت و کرامت، اصلاح و قرب به خدا باشد، سعادت است نه شقاوت؛ صبر بر فقر، صبر بر جهاد در راه خدا و تحمل بر گرفتاریهای آن و... نتیجه ای مطلوب و مثبت دارند. و چه بسیار اعمالی که به ظاهر جلوه ای خدائی دارند. امّا ثمرۀ آنها شقاوت و بدبختی است؛ دینداری، زهد، انفاق و... زیبا هستند، امّا اگر همراه با ریا، شهرت طلبی و رسیدن به آمالهای دنیوی و نفسانی باشند، نتیجه ای جز انحطاط و سقوط از مقام والای انسانی نخواهند داشت.

در این جا یادآوری این نکته لازم می نماید که ثمرۀ برخی از اعمال بطور مطلق شقاوت است، مانند: غیبت مؤمن، ظلم و ستم، حق کشی، دروغ، مال حرام و... محصول برخی از اعمال نیک نیز بطور مطلب سعادت است، مانند: عبادت خالصانه، تضرّع و زاری در برابر خدا، احسان و نیکی به مؤمنین، صدق و صفای واقعی و...؛ امّا سعادت و شقاوت برخی اعمال، نسبی است. یعنی، نتیجۀ مثبت و یا منفی اش بستگی به نیت و انگیزه دارد، مانند:

خدمت و انفاق به مردم، که انگیزه اش جلب توجه، شهرت و ریاست طلبی باشد، موجب تنزل معنوی و اگر به خاطر شرف و عزّت دین و اطاعت امر خدا انجام گیرد، موجب تکامل معنوی است.