انسان شناسی صفحه 174

اعمال خیری که با انگیزه های شیطانی و با نیّات پست انجام می گیرند، هر چند دارای حسن فعلی هستند و خوبند، ولی سبب نقص وجودی می شوند و انسان را از مرتبۀ الهیش تنزل می دهند؛ چنانکه اگر با انگیزۀ الهی و بر وفق دستور او باشد موجب رشد وجودی می گردند.

حضرت علی علیه السلام فرمود:

«إنَّ حَقیقهَ السَّعادَهِ أنْ یُخْتَمَ لِلْمَرء عَمَلُهُ بِالْسَّعادَهِ وَ إنَّ حَقیقَهَ الشَّقاءِ أنْ یُخْتَمَ لِلْمَرءِ عَمَلُهُ بِالْشَّقاءِ(1) ؛

براستی حقیقت سعادت اینست که عمل انسان به سعادت ختم شود و حقیقت شقاوت نیز اینست که عمل انسان به شقاوت ختم گردد.»

ملاک رسیدن به سعادت اندیشه و فعل، برخورداری از بعد عالی وجودی انسان، روح الهی است. هر موجودی می کوشد تا به کمال حقیقی خویش نایل شود و کمال حقیقی انسان در رشد حقیقت او (مرتبۀ عالی وجودی، روح الهی) است. بنابراین، هر اندیشه و عملی که ایجاد نقص در این مرتبه نماید، شقاوت، و در صورتی که سبب رشد و تکامل آن شود، سعادت است. علامت این دو، صفاتی است که در نفس، ظهور فعلی پیدا می کنند؛ شقاوت مساوی با ضعف در ظرفیت وجودی و روحی است و چنین ظرفی گنجایش صفات الهی را ندارد، بلکه جایگاه صفات نقص، حسد، حرص، حبّ دنیا، خیانت و... می گردد.

رسول گرامی اسلام صلی الله علیه و آله و سلم فرمود:

«مِنْ عَلاماتِ الشَّقاء جُمُودُ الْعَیْنِ وَ قَسْوَهُ الْقَلْبِ وَ شِدَّهُ الْحِرْصِ فی طَلَبِ الرِزْقِ وَ الْاصْرارُ عَلَی الذَّنْبِ (2) ؛

از نشانه های شقاوت، خشکی و جمود چشم، سخت دلی - که عاطفه و ترحم در آن نیست - و زیادی حرص در طلب روزی و اصرار بر گناه است.»

علی علیه السلام فرمود:

«مِنْ عَلامَهِ الشَّقاء غَشُّ الصَّدیقِ (3) ؛

از نشانه های شقاوت، گول زدن دوست است.»

1- (1) بحار، ج 71، ص 346، روایت 3، طبع تهران.
2- (2) بحار، ج 73، ص 162، حدیث 11، طبع تهران.
3- (3) شرح غرر، ج 6، ص 19، ش 9297.