انسان شناسی صفحه 46

دو خواستۀ متضاد، نفس جانب خواسته ای را خواهد گرفت که غلبه بر بعد مقابل داشته باشد.

غلبه و قوی بودن یکی از آن دو بعد، معیار زیبایی را مشخّص کرده، انسان را در رسیدن به آن تحریک خواهد کرد. در غلبۀ خواسته های حیوانی، مصداق زیبایی، چیزهایی است که در جهت ارضای آنها باشد. برعکس، در غلبۀ خواسته های انسانی، مصداق زیبایی همان چیزی است که در جهت برآوردن آن خواسته هاست و نفس، آنها را زیبا می بیند.

مرحلۀ انسانی - که عالی ترین مرتبۀ وجودی نفس است - تقدّم رتبی و شرفی بر مرتبۀ حیوانی نفس دارد. لذا انسان باید معیار در زیبایی را خواسته های انسانی قرار دهد و در مرحلۀ تزاحم، به معیار انسانیِ زیبایی توجّه کند. در مرحلۀ انسانی هم باید به عالی ترین خواسته نظر کنیم و بنگریم که عالی ترین خواستۀ انسانی کدام است. معیار حقیقی زیبایی در عالی ترین خواستۀ انسانی نهفته است.

اگر به عمق وجود خود بنگریم، خواهیم یافت که ما طالب رشد وجودی هستیم؛ به طور فطری از نقص رنج می بریم. نقص، نداشتن است و کمال، داشتن؛ وجود ناقص فاقد بسیاری از کمال ها است. فطرتی که از نقص رنج می برد، از داشتن رشد وجودی و ظرفیّت بیشتر وجودی لذّت می برد. خلاصه این که معیار زیبایی، وجود و رشد وجودی است که نتیجۀ آن، لذّت معنوی و روحانی نفس است؛ چنانکه معیار زشتی، نقص است که نتیجۀ آن رنج و درد روح انسانی است.

بنابراین، لذّت، محبّت، زیبایی ظاهری، مطلوب بودن یک شیء، و هنر، معیار زیبایی نیستند؛ بلکه جهات معنوی و انسانیِ لذّت، محبّت، هنر، مطلوب بودن یک شیء و حسن باطنی نتیجه و اثر رشد وجودی است. به عنوان قاعدۀ کلّی می گوییم: آنچه در جهت وجود و رشد وجودی باشد از دید عقل و شرع زیبا، و آنچه در نقص آن قرار گیرد زشت است.

زیباگرایی حسّی

انسان به عنوان موجودی در طبیعت، از بعد احساسگرایی برخوردار است و ادراکات او باید از این مسیر عبور کند تا به فهم و درکی بالاتر برسد. با توجّه به این واقعیت است که قرآن مجید انسان را از طریق تفکّر در آیات آفاقی و طبیعت مادّی به سوی خالق و ربّ آنها هدایت می کند؛

«إِنَّ فِی خَلْقِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اخْتِلافِ اللَّیْلِ وَ النَّهارِ وَ الْفُلْکِ الَّتِی تَجْرِی فِی