انسان شناسی صفحه 69

پرتو فطرت توحیدی و خداجویی انسان حاصل می شود. و نیز ظهور فعلی این فطرتها و فضایل در پرتو انجام تکالیف دینی - که رابطه و وابستگی ارادی به خدای متعال است - امکان پذیر است. لذّت بردن از این توجّه، به مراتب شدیدتر از لذّت سیر تعقلی است، چون روح انسانی به عالی ترین خیر و کمال خویش - که همان رابطۀ تشریعی و وابستگی ارادی و در نهایت وصال حق است - نایل شده است. و چنین به نظر می رسد که بیان امیرالمؤمنین علیه السلام اشاره به همین مطلب باشد؛

«نالَ الفوزَ الْأکْبَرِ مَنْ ظَفَرَ بِمَعْرِفَهِ النّفسِ (1) ؛ آن که به معرفت نفس دست یافت، به پیروزی بزرگی رسیده است.»

علاوه بر آنچه بیان شد، در این سیاحت فکری، شخص به عیوب و نقایص و نقطه ضعفهای خود آگاه می شود و با این حال از این که با شناخت عیوب، می تواند آنها را مهار کند و در صدد رفع آنها برآید (تا زمینۀ رشد فضایل آماده شود) لذّت می برد؛ امّا از وجود ضعفها متأثر و ناراحت می شود. در صورتی که این الم و درد مقدّمه دوری جستن از دنائتها و پستی هاست.

«ألْعارِفُ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فأعْتَقَهَا و نَزَّهَها عَنْ کُلِّ ما یَبْعِدُها وَ یُوبِقُها(2) ؛

عارف کسی است که خود را بشناسد و آن را از هر چه که او را (از خدا) دور می کند و باعث هلاکت او (در آخرت) می شود، پاک نماید.»

لذّت از کسب دانش و آگاهی

حیات روح انسانی در معرفت و علم نهفته است. به همین جهت شناخت حقایق و کشف معارف بر کمال روح می افزاید. روح انسانی از کسب علم و معرفت، عالی ترین لذّت را می برد.

به جهت این که هر عمل خیر و هر فضیلتی، در پرتو معرفت حاصل می شود و لذّت جویی روح انسانی از عمل خیر و فضیلت، به واسطۀ علم و معرفت است. در حالی که لذّت بردن از معرفت بدون واسطه انجام می گیرد.

اگر چه نفس در مرتبۀ انسانی توسّط ابزار شناخت در جهت کسب دانش، از مطالعه در وجود خود و طبیعت لذت می برد؛ امّا شعلۀ فرزوان لذّت خواهی روح را فزونی می بخشد، زیرا