انسان شناسی صفحه 80

طبیعی و جبری است. بنابراین، حبّ ذات و نفس، امری خارج از حیطۀ اراده و اختیار انسان است. آنچه مورد مدح و ذم واقع می شود و در حیطۀ مسائل اخلاقی قرار می گیرد، نحوۀ دوست داشتن خود است - که تعیین کنندۀ کیفیت رفتار با خود می باشد.

هر انسانی از آن جهت که خود را دوست دارد بر علیه خود اقدام نمی کند و به ضرر خود گام برنمی دارد. اصل حبّ ذات اقتضا می کند که انسان به اعمال و افکاری روی آورد که برای او نافع و سودمند باشند.

به خود اندیشیدن و در جهت منافع خود حرکت کردن لازمۀ جدا نشدنی حبّ ذات است.

حبّ ذات در هر مرتبه ای از مراتب نفس که ظهور فعلی داشته باشد، خواهان سود و نفع در همان مرتبه خواهد بود.

حبّ ذات در مرتبۀ حیوانی دارای دو صورت است:

1 - صورت وسیله ای و ابزاری 2 - صورت استقلالی و انحصاری

وسیله و ابزار بودن حبّ ذات در مرتبۀ حیوانی به این نحو است که در جهت استکمال روح انسانی و ایجاد زمینۀ فضائل به کار گرفته شود. مثال: حبّ ذات در مرتبۀ حیوانی با توجّه به صورت اوّل سبب می شود که نفس، خوردن، خوابیدن، استراحت، دفاع از بدن، رفع آلودگیهای جسمی و توجّه به بهداشت تن و... را دوست داشته باشد و در بهبود این موارد تلاش نماید. دوستی و تلاش برای اینست که قادر به کسب معرفت، انجام تکالیف الهی، انجام وظیفۀ فردی و اجتماعی و... باشد. چنین حبّ ذاتی هر چند در مرتبۀ حیوانی است ولی ممدوح بوده و دارای ارزش اخلاقی مثبت می باشد.

امّا صورت استقلالی و انحصاری حبّ ذات در مرتبۀ حیوانی اینست که محور قرار گیرد، به نحوی که تلاش فکری و عملی انسان در جهت منافع حیوانی باشد و پیام دین و عقل در بر آوردن خواسته های حیوانی نادیده گرفته شود. چنین حبّ ذاتی مذموم بوده و دارای بار منفی است، زیرا سبب انحراف و دور شدن از مقصد انسانی و مانع ظهور فضایل معنوی شده است. از این حبّ به «نفس امّاره» نیز تعبیر می کنند. خود حیوانی در این صورت به واسطۀ حبّ در پی جلب منافع شهوی خارج از محدودۀ شرع و عقل است.

ظهور فعلی حبّ ذات در مرتبۀ انسانی، تابع عقل و شرع می باشد و جهت انحرافی در آن نیست، برای این که حبّ ذات در آن مرتبه اقتضا می کند که انسان به افکار و اعمالی روی