انسان شناسی صفحه 99

را از یکدیگر جدا کرده، دیدی سالم نسبت به مسئلۀ عشق به دست آوریم و زمینه ای مثبت جهت رشد انسانی فراهم سازیم.

تمام خواسته های فطری و غریزی انسان، در جهات مثبت و منفی، تابع کیفیت ادراکی اوست. اگر فهمی صحیح و ادراکی شایسته از دین خواهی و کمال خواهی داشته باشیم، خواسته های فطری ما تابع معارف دین و انگیزۀ ما در برآوردن خواسته ها الهی خواهد بود.

امّا اگر افکار موجود در نفس، شهرت خواهی و دنیاطلبی باشد، شکّی نیست که نفس اشتیاق به ارضای خواسته ها از هر طریق ممکن پیدا کرده و به انحراف کشانده می شود. البته ادراکات عقلانی در صورتی که عقل به طور دقیق مصلحت و مفسده را تشخیص دهد، جهت انسانی خواهد داشت؛ امّا فهم عرفانی که فهمی شهودی است، هیچ خطا و اشتباهی در آن راه ندارد و صاحب چنین علم و ادراکی در ارضای خواسته های فطری، گناه و اشتباط و خطا نخواهد داشت، مانند انبیای عظام و ائمۀ معصومین علیهم السلام که معصوم از خطا و گناه بوده اند.

بیشترین اشتباهات و خطاها در شناخت حسّی و خیالی است؛ آن گاه که به طور مستقل و جدا از تحلیلهای عقلی مورد توجه قرار گیرند. بنابراین، برای این که سمت خواسته های فطری و غریزی نفس، کمال انسانی و قرب خداوند متعال باشد، باید در کانال درک عقلی و در نهایت عرفانی قرار گیرند. تحلیل خواسته ها در مرتبۀ فهم عقلی، سبب می شود که انسان با پیروی از احکام دین به برآوردن آنها قیام کند.

انسان در مرحلۀ حس و خیال، دنیا را عظیم و بزرگ می پندارد؛ ولی آن گاه که به تجزیه و تحلیل عقلی دنیا می پردازد، آن را فانی، زودگذر و پست می بیند. این که فرموده اند:

«حُبُّ الدُّنْیا رأْسُ کُلِّ خَطیئَهٍ»(1) (دنیا سرمنشأ هر خطایی است) آن دنیایی است که مُدرَک و معلوم حس و خیال باشد؛ نه دنیای مورد شناخت عقل و عرفان.

انسان، یا باید با کمک عقل به شناخت حقیقت برسد، و خواسته های خویش را تابع آن گرداند. و یا با شناخت تعبّدی - که از رهبران دین می شنود - راه حقیقت را طی کند و الاّ در مرحلۀ احساسگرایی و خیالگرایی خواهد ماند.

پشیمان شدن اهل جهنم از اعمال و رفتارشان در این دنیا، نمونۀ بارزی از احساسگرایی و خیالگرایی آنان است؛ بنگرید: «وَ قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ أَوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فِی أَصْحابِ