الگوی مصرف در آموزه های اسلامی صفحه 22

اولیای الهی از یک سو با ارائه الگوی عملیِ مصرف که مبتنی بر ارزشهای دینی است، به تبلیغ مصرف اسلامی پرداخته اند و با زهد و ساده زیستی، هرگونه مصرف گرایی و تجمّل پرستی را مردود دانسته اند و از سوی دیگر، با تعدیل و کنترل تبلیغات تجاری، هرگونه اقدام مسلمانان را که نشان از مصرف گرایی داشت، نکوهیده اند.

ج) نیازهای ناشی از شأنهای اعتباری

برخی چنین می پندارند که افراد برخوردار از مقام و موقعیت بالای اجتماعی، باید در چگونگی و مقدار مصرف، به گونه ای متفاوت از مردم عادی عمل نمایند و با بهره مندی از امکانات بیشتر، به نوعی تجمّل گرایی و زندگی اشرافی روی آورند. اینان، چنین رفتاری را با مسئله «شأن» آنان توجیه نموده اند و با الزامی انگاشتن آن، توجه به ساده زیستی را خلاف شأن آنان دانسته اند.(1)

ولی به راستی آیا شأن به مفهوم پیشین -که تنها دارا بودن موقعیت اجتماعی، توجیه کننده نوعی تجمّل گرایی است- از نگاه اسلام، پذیرفتنی است و آیا شأنیت، مصرف گرایی اشرافی را برای خواص ایجاد می کند؟

در پاسخ باید گفت: «شأن» در لغت به معنای «کار مهم»، «امر» و «حال» آمده است.(2) در قرآن کریم، چهار بار این واژه به کار رفته است که در همه به معنای «کار مهم» می باشد.(3)

1- . استناد علمی این مسئله، بحثها و جستارهای فقیهانه ای است که در آن، دست کم در سه بابِ خمس، زکات و استطاعتِ حج، بحث «شأن» و لزوم رعایت آن بررسیده شده است (برای نمونه نک: محمدکاظم طباطبایی، العروی الوثقی، ج2، صص206-207).
2- . نک: ابن منظور، لسان العرب، ج13، ص230؛ راغب اصفهانی، المفردات، ص470؛ مبارک بن محمد جزری (ابن اثیر)، النهایی فی غریب الحدیث و الاثر، ج2، ص437.
3- . نک: یونس (10)، آیه 61 ؛ نور (24)، آیه 62 ؛ رحمن (55)، آیه 29؛ عبس (80)، آیه 37.