الگوی مصرف در آموزه های اسلامی صفحه 44

هنگام صرف غذا و پس از آنکه به مقدار کافی غذا میل کرده، باقی مانده آن را به زور بخورد، «اسراف» کرده است و اگر آن را دور ریزد، «تبذیر» نموده است. البته این دو در روایات، گاه در یک معنا به کار رفته اند.(1)

معیارهای تشخیص اسراف و تبذیر

اشاره

تشخیص تبذیر با توجه به مفهوم آن دشوار نیست، زیرا هرگونه هدر دادن و اتلاف ثروت و کالا، تبذیر به شمار می رود، ولی اسراف چنان که گفته شد، به معنای تجاوز از حد و گذر از میانه روی به افراط گرایی است. حال، پرسش اساسی آن است که «حد» معتبر در اسراف، چگونه و با چه ملاکی تعیین می گردد. از مجموع آموزه های دینی چنین برمی آید که با دو ملاک کلّی موضوع و مصداق اسراف را می توان شناخت:

الف) ملاک شرعی

از نگاه قرآن و روایات، تمام واجبات و محرّمات دینی، حدود الهی است و هرگونه تغییر در احکام یا عمل نکردن به آن، خروج از حد است و ممنوع می باشد؛(2) بنابراین ترک واجبات، گناهکاری و تغییر در احکام الهی، از مصادیق اسراف به شمار می رود.

کاربرد قرآنی این واژه در معنای یادشده، بسیار فراوان است. برای نمونه آیات زیر را یاد می آوریم:

(( رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا ذُنُوبَنَا وَ إِسْرَافَنَا فِی أَمْرِنَا...)) :(3) «پروردگارا، گناهان ما و

1- . نک: محمدعلی انصاری، دراسی حول الاسراف فی الکتاب و السنّه، ص19؛ نیز نک: محمد بن یعقوب کلینی، الفروع من الکافی، ج4، ص31؛ نهج البلاغه، خطبه 126.
2- . نک: بقره (2)، آیات 187، 229 و 230؛ نساء (4)، آیه 13؛ توبه (9)، آیه 97. نیز: محمد بن یعقوب کلینی، الاصول من الکافی، ج1، صص59 و 498.
3- . آل عمران (3)، بخشی از آیه 147.