الگوی مصرف در آموزه های اسلامی صفحه 46

شمرده شده است که نسبت به افراد و شرایط اقتصادی آنان، زمانها و مکانها، تغییر می یابد. به دیگر سخن، مصرف مقدار مشخصی از یک کالا ممکن است برای فردی اسراف به شمار آید و برای دیگری میانه روی. شاید روایتی که در پی می آید ناظر به همین نکته باشد. امام صادق علیه السلام می فرمایند:

«فإنّه رُبّ فقیر أسرفُ مِنْ غَنیّ، فقلت: کیف یکون الفقیر أسرف من الغنیّ؟ فقال: إن ّ الغنیّ ینفق ممّا أوتی و الفقیر ینفق من غیر ما أوتی»؛(1)

چه بسا فقیری که اسراف کارتر از ثروتمند باشد. [راوی گوید:] گفتم: چگونه فقیر، اسراف کارتر از غنی است؟ فرمود: زیرا توانگر از آنچه دارد خرج می کند، ولی فقیر بدون دارا بودن مال، هزینه می نماید.

باری! فقیر ممکن است کالایی را بخرد که با توجه به درآمد محدودش، تعادل میان دخل و خرج وی بر هم خورَد و در نگاه عرف، چنین کاری اسراف باشد، در حالی که برای توانگر، خرید همان کالا، انتقاد عرف را برنمی انگیزد.

اینک معیارهایی را که برای تشخیص عرفی اسراف ارائه گردیده است، بررسی می کنیم:

معیار اول: هدر دادن منابع و امکانات. هرگاه مصرف کالا به گونه ای باشد که بخشی از آن - هرچند اندک- بیهوده تضییع شود، اسراف خواهد بود،(2) چنان که امام صادق علیه السلام می فرماید:

«إن ّ القصد أمرٌ یحبّه الله عزّوجلّ و إن ّ السرف أمرٌ یبغضه الله حتّی طرحک النوی، فإنّها تصلح لشیء و حتّی صبّک فضل شرابک»؛(3)

میانه روی چیزی است که خدای بزرگ و والا آن را دوست دارد و

1- . محمد بن یعقوب کلینی، الفروع من الکافی، ج3، ص562 .
2- . نک: محمدمهدی نراقی، عوائد الایام، ص222.
3- . محمد بن یعقوب کلینی، الفروع من الکافی، ج4، ص52 .