مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 110

جهان بینی ای ساخته و پرداخته شود که در باب کل جهان هستی حکم و داوری کند و وقتی که می کوشند تا مشاهده، آزمایش و تجربه را، که یکی از راههای شناخت عالم واقع است، یگانه راه شناخت عالم واقع قلمداد کنند و در یک کلام، وقتی که توانایی و کارآیی علوم تجربی چشم ما را بر محدودیتهای گریزناپذیر این علوم می بندد، ما با علم زدگی (Scientism) سروکار پیدا می کنیم. این علم زدگی، که خود موضع و رأیی معرفت شناسانه (epistemological) است، علاوه بر این که مدلل به هیچ دلیلی نیست، با یک گذر روان شناختی و غیر منطقی، به مادی انگاری (materialism) منجر شده است که موضع و رأیی هستی شناسانه (ontological) و مابعدالطبیعی (metaphysical) است. چنین شد که ابتدائا، بلادلیل، ادعا شد که تنها راه خبر گرفتن از جهان هستی حش و تجربه است (علم زدگی) و بعد، باز هم بلادلیل، مدعی شدند که یگانه ساحتی که وجود دارد همان است که از آن با حس و تجربه خبر می توان گرفت (مادی انگاری). این علم زدگی و مادی انگاری، به نوبه خود، انسان متجدد را در باب ارزشهای ذاتی و غائی، علل غائی، معناهای وجودی و کلی، و کیفیتها گیج و سرگشته کرده است و او را از زندگی سرشار و رنگارنگ معنوی محروم و بی نصیب ساخته است.

و چون، همان طور که خانم آیریس مرداک، فیلسوف فقید انگلیسی بخوبی نشان داده است، هیچ نظام اخلاقی نمی تواند مبانی مابعدالطبیعی و فلسفی نداشته باشد، مابعدالطبیعه و فلسفه انسان متجدد هم نمی توانست در اخلاق، به چیزی جز عاطفه گروی شدید (sentimentalism) بینجامد؛ یعنی به این رأی که خاستگاه همه افعال اخلاقی و یگانه داور خوبی و بدی و درستی و نادرستی اخلاقی لذت و الم است، و این رأیی است که اخلاق را به روان شناسی فرو می کاهد و آدمی را، کمابیش، به حفظ وضع موجود روانی خود ترغیب میکند. این رأی البته اشخاص سطحی نگر را خوش می آید، اما گمان ندارم که هیچ انسان عمیقی را ارضاء و اقناع کند.

و البته این اشکالات معرفت شناختی، وجودشناختی، و اخلاقی در عرصه ارتباطات انسان با خودش، با انسانهای دیگر و با طبیعت نیز مشکلات دیگری پدید آورده اند.