مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 164

به عبارت روشنتر الگوهای فکری نظامهای نظری مشتمل بر مجموعه ای از مفاهیم، اصول، قضایا و فرضیه هایی هستند که چگونگی نگاه ما به جهان، موضوعات، مسائل، راه حل ها و مرزهای اندیشه را تعیین می کنند. به ما می گویند مجاز به طرح چه پرسشهایی هستیم و چگونه باید پاسخ دهیم. الگوهای فکری هم هنجارهای تفکر و ملاک گزینش را معین می کنند، هم ابزارهایی برای تحلیل مسائل مختلف ارائه می نمایند. آنها ضمن آن که امکان درک منظم بخشی از واقعیتها و توضیح علل آنها را فراهم می کنند، مشکلات معرفتی و هستی شناسانه ای نیز ایجاد می نمایند که از آن جمله عبارتند از:

١ - ایجاد محدودیت در شناخت واقعیتهای متنوع و فراگیر، عدم هماهنگی با تغییرات زمانی و مکانی در سطوح فردی و جمعی و گرایش به تصلب.

2- با توجه به روابط خاص بین اجزاء الگوها و الزامات فکری حاکم بر صاحبان آنها، ارتباط مناسب بین یک الگو و الگوهای دیگر برقرار نمی گردد. مفاهیم و قضایا نزد الگوهای مختلف، معانی خاصی دارند و بسختی می توان یک مفهوم را جدا از ساختمان الگو فهمید یا معنای نهفته در الگوهای دیگر را بدرستی درک کرد. لذا می توان گفت الگوهای فکری دارای زبان نمادین خاصی هستند و در نتیجه با سرسپردگی به یک الگو، گفت وگوی مثبت با الگوهای رقیب بسیار دشوار می گردد و در صورت برگزاری تصنعی گفت وگوها نیز نمی توان به نتایج مثبت و پیشبرنده دست یافت.

غرض از بیان این مطالب، تأکید و تصریح بر نقش الگوهای فکری و ضرورت پرداختن خود آگاهانه و بازنگری نسبت به آنهاست. آنها افراد و اجتماعات را سرسپرده خویش می نمایند و با ارائه چشم انداز و نگاهی خاص «جعبه های سیاهی» می سازند که معتقدان سعی میکنند واقعیتها را در آنها جای دهند. همانند قالبی که با آن خشت میزنند افراد سعی می کنند واقعیتها را در قالب آن درآورند؛ در نتیجه آن بخش از واقعیتها را که از قالب فکری بیرون می مانند نادیده گرفته، طرد میکنند. اگر چه ممکن است در مواردی انتخاب الگوهای فکری با تأمل و تعقل همراه باشد، ولی غالبأ و با گذشت زمان افراد به صورت هنجاری و حرفه ای در آن گرفتار می شوند و چنان در آن مستغرق می گردند که