مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 190

1- ١. مقصود فراستخواه، نخستین مبلغان توسعه در ایران، مجموعه مقاله های سمینار جامعه شناسی و توسعه، سمت، 1372، ج 1.

وی در پی احیای آنها بوده مسائلی واقعی بودند. او معتقد است این جهان آلوده به غفلت است و زندگی مردم در غفلت می گذرد. در این زندگی غافلانه نمی توان از بالا نگاه کرد. وی معتقد است، دینداری مردم غافلانه و مقلدانه است. این غفلت زندگی او را نیز در برگرفته بود که می گوید:

دیدم سراپا غرق در وابستگیهای دنیایی ام.... چون به خود آمدم و به کارهایم نظر افکندم، دیدم بهترین آنها کار تدریس و تعلیم بود. در آن دانشهایی را تدریس میکنم که نه اهمیتی دارند و نه سودی به دین میبخشند، پس از آن به نیت تدریس توجه کردم و دیدم خالصانه و خدایی نیست، بلکه به خاطر جاه طلبی و بلندی آوازه است و.. .»(1)

براساس مسأله ای که غزالی تشخیص می دهد در پی احیای آن برمی آید و کتاب احیاء علوم الدین را می نویسد و کار فقها، متکلمان، و صوفیان را مورد انتقاد قرار میدهد.

تلاش فیض کاشانی برای نزدیکی شریعت و طریقت از کارهای احیاگرایانه است. وی در این راستا به انتقاد از فقیهان ظاهر فریب و ریاست طلب، واعظان نفاق آلود و صومعه داران تهی از اخلاق «کز حسد رهزن اخلاص مریدان هم اند» می پردازد و اندیشه های غزالی را نیز در مورد دنیاگریزی مورد نقد قرار میدهد تا این که بتواند تصویر درستی از اسلام ارائه کند.

حافظ و مولوی و سعدی را نیز می توان به نوبه خود احیاگر نامید. انتقاد حافظ از عجب خانقاه نشینان، خشک اندیشی فقها، قیل و قال های بی ثمر مدرسه، خامی زاهدان، بی عملی عالمان، لقمه شبهه ناک، صوفیان، ثروتهای حرام و شبهه ناکی که وقف می شود، بیدردی خرقه پوشان، دست بوسی زهدفروشان، رندی محتسبان در این راستا معنی پیدا می کند. برای همین حافظ میگوید:

درونها تیره شد. باشد که از غیب

چراغی بر کند خلوت نشینی