مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 192

بود و هم به اصلاح و تقویت اندیشه ها توجه داشت. در این راستاست که به ضرورت استقلال سیاسی کشورهای اسلامی، مبارزه با استعمار و عدم امکان پیشرفت تحت سلطه غرب اشاره میکند و به ایجاد اتحاد در میان مسلمانان و مبارزه با استعمار تأکید دارد. یکی از نکته هایی که در مورد اندیشه های سید جمال قابل ذکر است برداشت نسبتا کامل از مسأله تجدد می باشد، چرا که وی می دید در جوامع اسلامی به تقلید از غرب صنایع وارد و مؤسسات آموزشی جدید ایجاد می شود. او اینها را عقیم می شمارد، چرا که معتقد است ابتدا باید زمینه های فکری درست شود، وی تأکید می کند:

«نباید ظاهر چیزها را دید. واقعیت این است که ترقی ما چیزی نیست، جز به قهقرا رفتن و زوال؛ زیرا بر پایه تقلید از ملل اروپا قرار دارد.»

به طوری که ملاحظه می شود کانون توجه سید جمال، احیای زندگی و عزت مسلمانان است و از این رو، به ضرورت توجه به عوامل مؤثر بر آن تأکید می کند. اقبال لاهوری از جمله احیاگران دوران معاصر است. وی هم به احیای اندیشه اسلامی توجه دارد، هم به احیای جوامع اسلامی و درآمدن از یوغ بندگی غرب. کتاب احیاء فکر دینی در اسلام از آثار چنین جهت گیری است. وی می گوید: .

«در این سخنرانیها سعی کرده ام که با توجه به سنت فلسفی اسلام و در نظر گرفتن ترقیات اخیر رشته های جدید علم و معرفت، فلسفه دینی اسلام را احیا کنم.»(1)

آرزوی او این است که در آینده نزدیک روزی برسد که علم و دین در سازگاری کامل به دادوستد با هم برخیزند.

اقبال از غرب گرایی انتقاد میکند و معتقد است: «شرق را از خود برد تقلید غرب».(2) در این راستا مبارزه آتاتورک با فرهنگ و مواریث دینی را مورد نکوهش قرار داده، میگوید: