مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 204

3- ٣. مایکل ساندی، لیبرالیسم و منتقدان آن، ترجمه احمد تدین، ص7.

اما تلقی دینی از خشونت چیست و مفهوم خشونت از منظرهای مختلف در معارف دین کدام است؟ در اندیشه اسلامی بایدها و نبایدهای زندگی آدمی برگرفته از وحی و شریعت هستند. آنچه در شریعت تجویز شده یا با مبانی، اهداف و ارزشهای آن تضاد، تزاحم یا تنافری ندارد، مشروع و در غیر این صورت نامشروع است. اعمال خشونت یا پرهیز از آن نیز از این مقوله خارج نیست؛ بنابراین، خشونت به دو نوع مشروع و نامشروع تقسیم می شود. لذا در بحث حقوق اساسی و حقوق سیاسی نیز چنین است؛ یعنی خشونتهای قانونی مشروعیت دارند و خشونتهای غیرقانونی نامشروع شمرده می شوند.

از نظر فلسفی نیز خشونت در اسلام موضوعی مخالف فطرت و طبیعت آدمی نیست، بلکه غضب که سرمنشأ خشونت می باشد، قوه ای است که در طبیعت هر انسانی وجود دارد. تفاوت مفهوم فلسفی خشونت در اسلام و اندیشه لیبرال از همین جا مشهود است و به تلقیهای سیاسی - حقوقی و اخلاقی نیز سرایت می نماید. درباره تلقی سیاسی از خشونت در اندیشه لیبرال این سؤال مطرح است که آیا هر فشار و اجباری برخلاف قانون است یا این که در خود قانون هم خشونت وجود دارد؟ دیدیم که جان لاک تصریح می نماید که قانون بدون مجازات قابل درک یا تصور نیست.(1)

قطعا در هر سیستم حقوقی چه دینی و چه لائیک عنصر مجازات وجود دارد و ضمانت عام اجرای قانون است.(2) بنابراین، تعریف سیاسی خشونت در فرهنگ لیبرال نیز مخدوش به نظر می رسد. مفهوم اخلاقی خشونت در اندیشه دینی در تقابل با ارزشهای اخلاقی دین از قبیل نرمی و لینت، محبت و رأفت و رحم و شفقت شکل می گیرد و لذا با تلقی اخلاق لیبرالی از خشونت مغایر است.

آنچه اهمیت دارد این است که در اسلام خشونت به هیچ وجه اصل نیست و تحت