مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 233

1- از محمد حسن نجفی، جواهرالکلام، ج 1، کتاب الطهاره، ص 37.

حرام (مثل خمر) که حلال است و به این هم پایبند باشد، که در این صورت از اسلام خارج می گردد و داخل در کفر میشود و همچون کسی می ماند که به کعبه وارد شده باشد و در کعبه حدثی ایجاد نموده، از کعبه که خارج شود، گردنش زده می شود.»(1)

در مسائل غیرضروری، همچون نوع گرفتن تیمم و عدد ضربه هایی که بر خاک زده می شود و مسائلی از این گونه، مجال گسترده ای برای تساهل و تسامح در دریافت حکم شرعی وجود دارد و لذا می بینیم که در این زمینه ها اختلاف نظرهای گسترده و فراوانی وجود دارد.

اما در حوزه های اخلاق، اصول اخلاقی بر دو نوعند:

١ - اصول مطلق و ثابت و جاوید اخلاقی؛

2 - اصول متغیر اخلاقی.

اصول مطلق اخلاقی، مثل قبج کذب و حسن صدق، همیشه ثابت و به یک حال باقی هستند. همواره طبق اصول مسلم فطری، راستگویی متصف به حسن و دروغگویی متصف به قبح می شود و هرگز از حسن بودن صدق و قبیح بودن کذب، کاسته نخواهد شد، یا این که همواره مفاسد اخلاقی مطرود ادیان و حتی انسانهایی است که از فطرتی سالم برخوردارند. هرگز نمی توان از تسامح در برابر انحرافهای انسان سوز اخلاقی دفاع کرد. چنین تسامحی بر باد دهندۀ همۀ کرامتهای انسانی است. بنابراین در اصول مطلق و ثابت اخلاقی نمی توان به هیچ گونه تسامحی رأی موافق داد و این جا جای تسامح نیست و سرانجام تسامح در اخلاق، زمینه تمام تباهیها را فراهم می سازد.

اما در اصول متغیر اخلاقی، می توان بنا به مصلحتهایی که در قضایا مطرح می شود، حدی برای تساهل فرض نمود. البته این هم در صورتی است که مصلحت بالاتری در فعل و ترک وجود داشته باشد؛ مثلا در مواردی راست گفتن باعث مرگ و مخاطره برای