مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 234

نفس محترم است که مفسده نتیجه این راستگویی از مفسده اصل دروغ گفتن و یا کتمان، بیشتر است. در چنین موردی بنا به مصلحت ملزمه ای که در آن وجود دارد، روا داری کتمان و یا راست نگفتن پیش می آید و تسامح اخلاقی در چنین مورد مطرح می شود.

با چنین توضیحاتی می توان بیان داشت که در اصل اندیشه دینی سهله و سمحه مطرح است و سهله و سمحه از ذات و ماهیت و محتوای دین بحث می کند؛ یعنی محتوای دین، سهل است، چنان که بیان کردیم؛ اما هنگامی که به باب تفاعل برده می شود، بحث تساهل مطرح می گردد، بدین معنی که از خارج دین می خواهد امری را بر دین حمل کند و در این صورت، تساهل دقیقا مانند آزادی کلمه ای می شود که معیار خاصی ندارد، حال آن که حد سهله کاملا مشخص است و خود دین، حد آن را معلوم کرده است. سهله، لطف و منتی است از خداوند و در اعتقادات، عبادات، احکام و... رعایت شده است.

تفاوتهای تسامح و تساهل دینی با تولرانس لیبرالی

با توجه به آنچه بیان داشتیم، تسامح و تساهل دینی با تولرانس لیبرالی در چند زمینه تفاوت بنیادی دارد که در ادامه به آن اشاره می نماییم.

الف - در تسامح و تساهل دینی، محدودیتی به حدود شرعی نهفته است و در واقع در شریعت اسلامی قرقگاهها و خط قرمزهایی وجود دارد که باید در آنها توقف کرد. در قرآن مجید، از آنها با عنوان حدود یاد شده که موارد زیادی را در برمی گیرد و در بیشتر آنها، پس از بیان همان خط قرمزها، به این نکته اشاره گردیده است:

وتلک حدود الله، فلا تعتدوها و من یتعد حدود الله فاولئک هم الظالمون (بقره /229) این است حدود الهی؛ پس از آنها تجاوز نکنید (در خط قرمزها توقف کنید و هر که از آنها تجاوز کند آنها ظالم و ستمگرند.

در مواردی هم در روایات به واژه حدود و چمن اشاره شده است؛ مثلا فرموده است: ان حمی الله محارمه.»؛ یعنی قرقگاهها و خط قرمزهای الهی، محرمات الهی هستند و