مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 242

رنجهایش را سامان دهد و مشکلاتش را حل کند. دیگر خدا، امداد غیبی برای او به معنی خاص لفظ اعمال نمی کند. یک رحمانیتی است که خداوند دارد، اما آن معنی خاص هدایتی و رحیمیت خاص الهی شامل حال او نمی شود. این معنای سنتی لفظ «مدرنیته» است، معنی فلسفی لفظ هم هست؛ یعنی از نظر فلسفی مدرنیته فراشندی است که انسان را از عالم وابستگی به خداوند خارج می کند و انسان را به بعد مادی و حیوانی و عقلانی این جهانی و ناسوتی خودش آشنا می کند، و انسان را به اعتقاد آنها انسان می کند.

انسان در جهان گذشته (سنت) انسان الهی و انسان ملکوتی است. انسان با یک پسوند است، اما این جا انسان محض می شود؛ انسانی که به خود واگذار شده و باید مشکلات خودش را حل کند. این را در واقع کانت در رساله «روشنگری چیست؟» این طور تعبیر می کند که انسان به مقام و بلوغی می رسد که دیگر تعلق به چیزی ندارد، موجود مستقلی شده که باید خودش راه خودش را پیدا کند و در این راه به هیچ داده دیگری - که این داده و اصل دیگر می تواند کتاب، سنت، پیامبران، اولیای خدا و حتی رجال باشد - توجه نمی کند و حجیت نمی دهد. دیگر انسان کاملا باید به نفس و عقل خودش یا عقل مشترک جمعی و فهم عمومی توجه کند.

پس مدرنیته به این معنی یک جهان است که انسان با تمام مشاعر و قوای خودش سعی میکند انسانیت را در این عالم خویشکارانه و مستقل از امر قدسی متحقق کند. ستت درست در نقطه مقابل است. سنت آن نسبت ولایی انسان است با خداوند. به اعتقاد من ستت با ولایت به یک تلقی هم معنی هستند. من با خداوند در یک اتصال و ارتباط حضوری قرار میگیرم و ستت به معنی اصیل لفظ همین ارتباط و همین قرب ولائی است، که قرب فرائض و نوافل هر دو صورتش را شامل می شود، اما یک ستت ثانوی هم داریم که محصولات حاصل از این رابطه ستتی من و خداوند است. این محصولات می تواند در قالب آداب، اخلاق و فرهنگ در آید.

حال روشنفکر کیست؟ روشنفکر در واقع مدرنیست است، کسی است که مدرنیته را قبول دارد و در فضای مدرنیته تنفس و زندگی میکند. روشنفکر در مقابل حکیم و عالم سنتی قرار میگیرد. "intellectual" در واقع در ذیل عالم مدرنیته معنی میشود و همان