مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 277

نیز نشان دهند. علاوه بر این که شهود عقلی در قله معرفت عقلی نشسته بود، یک شهود فراعقلی هم وجود داشت که عقل می خواست از آن شعله چراغ افروزد، اما دست غیب آمد و بر سینه نامحرم زد، زیرا تا انسان از مرز عقل مفهومی و شهود عقلی فراتر نرود و به شهودی فراتر از آن که شهود اسماء و صفات الهی است بار پیدا نکند؛ بدین سان أن حس را که حس ازلی و ابدی الهی است و همه عالم را فراگرفته و آن معنی را که در سراسر عالم جاری و ساری است نمی یابد. این مسأله در عقل مفهومی در تاریخ فلسفه پیشین بشر با همه تفاوتهایی که دارند، به گونه های مختلف وجود دارد.

ابن سینا که در قله فکر فلسفی قرار گرفته و به خاطر شدت تسلط در مباحث مفهومی، حکمت او، حکمت بحثی نام گرفته و میگوید که اگر کسی حرفی را بدون برهان قبول کند أدم نیست، در کتاب الاشارات و التنبیهات در مقامات العارفین با همین بیان عقلی، مراتب اهل معرفت و سلوک و شهود را بحث می کند، به گونه ای که وقتی فخر رازی شارح، و نقاد اشعری مسلک این کتاب، از اول کتاب قلم در دست گرفته و همه جای آن را نقد می کند، به اول نمط نهم که می رسد، می گوید تاکنون هیچ کس به این نظم و سیاق، مراتب اهل شهود را به طور مستدل ذکر نکرده و از این پس هم کسی نخواهد کرد و بعد هم قلم را کنار می گذارد و هیچ تعلیقه و نقدی بر آن نمینویسد و کار وی تمام میشود.

این فلسفه عقلی و عقلانیت است که این گونه با شهود همراهی و همگامی دارد، ولی آنچه در جریان فکری جدید آغاز می شود، ادبار و بی توجهی به شهود عقلی است، چه برسد به شهود فراعقلی. در جریان جدید، علم با شهود مفهومی محض آغاز می شود؛ یعنی اگر در فلسفه دکارت لفظ شهود هم به کار برده می شود، مراد شهود عقلی نیست، بلکه همان بداهت و وضوح مفهومی است. بدین ترتیب یک جریان فکری جدیدی که در همه چیز شک میکند جز آنچه در افق مفهوم برای او روشن باشد، شکل میگیرد. آن روی سکه این است که آنچه در افق مفاهیم عقلی قابل تبیین نباشد، وجود ندارد. این همان سخنی است که هگل بصراحت آن را بیان میکند؛ آنچه اندیشیدنی نیست، وجود ندارد. البته گفتیم این عقل روشنگری که همه عالم را می خواست روشن کند، و از فراسوی عالم می تابید و انسان در پناه آن جایی از هستی را نبود که نتواند ببیند، و اگر چیزی بود که