مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 279

intellectual که از آن گرفته میشود دقیقا همان عقل مفهومی است؛ یعنی گروهها و افرادی که کار ذهنی می کنند، اما فکر روشنی دارند و نسبت به مسائل اجتماعی حساس هستند، موضع می گیرند، عمل می کنند، در پرتو این فکر می خواهند تغییر ایجاد کنند. در جریان محاکمه کاپیتان دریفوس و اهل قلمی مثل آندره ژید و هانا آرنت و مجموعه ای از اینها برای نخستین بار لفظ intellectual را به کار بردند.

در ایران اصطلاح منورالفکری که در صدر مشروطه مورد استفاده قرار گرفت، بدون شک نظر به جریان enlightenment دارد، اما از دهه بیست به بعد که جریان چپ به گونه ای حضور به هم می رساند، هر چند براستی به همان معنای چپی که intellectual در غرب به کار می رود نمی توان نسبت به حزب توده به کار برد؛ یعنی اینها واقعا کار ذهنی نمی کردند، بیشتر اسیر و یا به دنبال جریانهای اجتماعی بودند، اما لفظ روشنفکری بیشتر نظر به این جریان داشت، و در فارسی هم که به کار رفت بیشتر روشنفکری با همین بار معنایی چپ به کار می رفت، و تا چند دهه همین وضع را داشت.

معنای پنجم؛ روشنفکری دینی

آیا روشنفکری به یک معنای دیگر می تواند نوعی پیوند با دین داشته باشد؟

حقیقت این است که تحولات معنایی روشنفکری را باید در مرادهای مختلفی که از فکر شده است و می شود جست وجو کرد؛ مثلا علت اصطلاح شدن روشنفکری در معنای سوم که پیش از این ذکر شد و مربوط به قرون 17 و 18 میلادی می شد، این بود که تفکر در این قرون صرفا یک معنای حصولی پیدا کرده بود.

اتفاقا در فرهنگ اسلامی هم معنای حصولی تفکر وجود دارد، اما فکر در فرهنگ اسلامی یک معنای دیگر هم دارد که اگر به آن معنی به کار برده شود، روشنفکری در ذات و ساختار خودش می تواند یک معنای دینی بگیرد.

وقتی که عده ای از اهالی خراسان نامه ای به شیخ محمود شبستری می نویسند و از او تقاضا میکنند که تفکر را معنی کند، می گوید:

تفکر رفتن از باطل سوی حق

بجزواندر بدیدن کل مطلق