مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 280

تفکر چیست؟ تفکر سلوک و گذر از باطل به سوی حق است؛ چنان که انسان در جزء یعنی امور مقید، کل مطلق را ببیند، یعنی همه عالم را آیات الهی ببیند. این شهود، شهود فراعقلی است. وقتی که شارحان گلشن راز این شعر را معنی میکنند به این نکته توجه دارند. تفکر یعنی سفر من الخلق إلی الحق کردن، فانی فی الله شدن و باقی بالله شدن، یعنی تفکر مسیر قرب نوافل است و قرب فرائض، حاصل آن است و رهآورد این همان ترکیبات دیگری است که در ادبیات عرفانی داریم؛ مثل روشن ضمیر، روشن رأی و روشن روان. کسی که از این معنای تفکر بهره می برد جان و بدن او بلکه همه عالم در پناه اتصال از طریق شهود او نورانی است و آنچه را که او برای عالم به ارمغان می آورد، قواعد زیستن به گونه ای است که این راه سلوک و شهود طی شود و آن سنت است. این معنای از روشنفکری که لغت تاب آن را دارد و در فرهنگ ما زمینه های فرهنگی برای آن وجود دارد، حاصل آن مدرنیته نیست، بلکه سنت است.

اینک از میان پنج معنای مذکور آنچه مورد نقد و بررسی ما قرار خواهد گرفت معنای سوم از روشنفکری است.

زمینه های پیدایش روشنفکری در غرب

سده های میانه (قرون وسطی) سده های حاکمیت کلیسا در غرب است. کلیسا به نام دین، داعیه دفاع از حاکمیت الهی و پاسداری از ارزش فطری را داشت و مردم در گرو باور و اعتقاد به غیب در جست وجوی بهشت، حاکمیت کلیسا را گردن می نهادند. .

کلیسا در دو بعد علمی و عملی در جهت خلاف فطرت آدمی گام برداشت. هیچ یک از انجیلهای چهارگانه ره آورد مستقیم وحی نبودند، بلکه نوشته هایی بودند که از میان دهها انجیل توسط کلیسا رسمیت یافته بود و ارباب کلیسا میکوشیدند تا با قداست بخشیدن به نویسندگان آنها به ایشان چهرهای الهی ببخشند. خصلت بشری انجیلها آنها را گرفتار خطاها و اشتباههای فراوانی کرده بود آن چنان که در برخی موارد حتی با معرفت حسی و عقلی انسانها سازگاری نداشت. کلیسا در دفاع از این مجموعه که از قداستی الهی برخوردار گشته بود ناگزیر با علوم عقلی و حسی به مبارزه پرداخت و به این ترتیب نه تنها