مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 283

جمله در وجود خود شک میکنم، ولی در این که «شک میکنم» یا به عبارت دیگر در این که می اندیشم، شکی ندارم. بنابراین اولین اصل مورد قبول دکارت همان اندیشه و تعقل است که وجود خود را بر این اساس اثبات می کند: «من می اندیشم، پس هستم.»

عقل گرایی به معنای تبیین عقلی انسان و جهان، توسط فیلسوفان غرب تداوم یافت. کانت گرچه برای اشیا، واقعیتی فراسوی آنچه به عقل می آید قبول کرد، ولی آن را ناشناختنی خواند و رابطه انسان با آن را به طور کامل قطع کرد. هگل نیز کوشید تا نظام عقلانی جهان را تبیین کند و در سیر استدلال خود، آنچه را بالقوه در اندیشه دکارت نهفته بود با این بیان آشکار ساخت که آنچه اندیشیدنی نیست، وجود ندارد و هر چه هست، اندیشیدنی است.

هستی در اندیشه هگل واقعیتی عقلانی دارد، به این معنی که گرچه بشر به حقیقت بسیاری از امور پی نبرده است، ولی هر چه در واقع هست می تواند برای فکر روشن شود. روشن شدن هستی برای فکر - که روشنفکری و عصر خرد و روشنگری را در تاریخ بشر پدید آورد. به منزله انکار هر نوع واقعیت و حقیقتی است که به صورت راز و رمز برای عقل انسانی می باشد. با رشد این دیدگاه، همه معارف پیشینی که در سده های میانه و قبل از آن بر اساس اذعان عقل به اسراری که هویتی فراعقلی دارند، در قالب ستتهای دینی و رمزهای الهی به حیات خود ادامه می دادند؛ یا تمامی بدعتهایی که به دروغ داعیه ستت داشتند و به صورت عادات و رسوم اجتماعی تداوم یافته بودند، در معرض نقادی عقلی قرار گرفتند که یا به انکار فراسوی خود می پرداخت و یا آن که هر نوع راهی را برای وصول به آن و یا آگاهی از آن انکار می کرد.

واقعیتی که از رهگذر این نقادی به دست آمد، هویتی عقلانی داشت و الزاما عنوانی ضد دینی نداشت، ولی خداوندی که در عرصه آن ظهور می یافت، باید از تبیین و توجیهی صرف عقلانی برخوردار باشد. انسان نیز از دیدگاه عقل گرایان از واقعیت عقلانی جهان جدا نیست و هویتی برتر از آن ندارد. هگل با همین شناخت معتقد بود انسانی که تبیین عقلی کاملی از خود و جهان نداشته باشد، از حقیقت خود و هستی غافل و بیگانه است. از دیدگاه هگل در تاریخ اندیشه انسانی «از خود بیگانگی» جای خود را به