مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 286

شود؛ یعنی اگر شیء تنها در یک مورد با نقیض خود امکان جمع داشته باشد، تمام قضایایی که در نظام ذهنی و علمی انسان مورد تصدیق می باشند در هم می ریزد.

شاگرد او بهمنیار، بر همین اساس در کتاب التحصیل مدعی است که نقش مبدأ عدم تناقض در میان قضایای علمی، نظیر نقش واجب الوجود در میان ممکنات است؛ یعنی اگر کسی در صحت علمی این قضیه تردید نماید، در صحت تمام قضایای دیگر و از جمله در صحت تمام قضایای حتی خود تردید کرده است. بنابراین اذعان به هر شناخت حشی، خود دلیل بر وجود یک شناخت عقلی است که از طریق حس به دست نمی آید.

بر فرض این که حس گرایی از بعد عملی و برای گذران روزمره زندگی، بسیاری از آثاری را که از طریق شناخت حقیقی و واقعی جهان طبیعت قابل تحصیل است، تأمین نماید؛ از بعد معرفتی چاره ای جز سقوط در ورطه سفسطه و شکاکیت نخواهد داشت. در نقد دیدگاهی که معرفت مفهومی عقلی را سقف معرفت بشری میداند و آگاهیهای برتر از او را انکار می کند، توسط کسانی که به دریافت حضوری انبیا و اولیای الهی باور دارند براهینی اقامه شده است.

شیخ الرئیس بوعلی در موضوع معرفت نفس برهانی اقامه میکند که انسان محال است از راه اثر خود، اعم از آن که اثر، ذهنی یا عینی و به عبارت دیگر علمی و یا عملی باشد خود را بشناسد؛ یعنی انسان قبل از اندیشه و قبل از آن که به مفاهیم و قضایای بین و اولی و یا مفاهیم و قضایای مبین و برهانی و یا به رفتار و کردار خارجی خود علم پیدا کند، به حقیقت خود آگاه می شود.

بیان بوعلی مستقیما متوجه گفتاری است که چند سده پس از او توسط دکارت ارائه می شود، زیرا دکارت، اندیشه و تعقل را نقطه ملاقات خود با واقعیت پنداشت و در این رهگذر حرکت خود را برای تبیین هستی از همان موضع آغاز کرد. وی همچنین کوشید تا از طریق اندیشه و تعقل، وجود خود را اثبات نماید.

برهان بوعلی این است که اگر شما به عنوان مثال، گمان برید که از راه اندیشه وجود خود را اثبات می کنید، در مقدمه ای که از آن برای رسیدن به نتیجه استفاده میکنید، یا اندیشه را به خود مقید کرده و یا این که آن را بدون تقید به خود ذکر کرده اید. اگر در مقدمه،