مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 300

2- ٢. دعاهای مخصوص برای پناه بردن به خداوند از شر آفات و بلاها.

3- ٣. برخی ارواح خبیثه.

هر یک از این قوانین، حوزه ای از مجموعه زندگی انسان را در قلمرو خود می گیرد تا تحت هدایت طبیعی آن قوانین عمل کنند. لیکن برای تضمین بیشتر آنها تأکیدهایی تذکاری از سوی خداوند شده است که از آنها به عنوان «احکام تشریعی» یاد می کنیم و از زبان پیامبران الهی صادر شده اند، و از مجموعه آنها به عنوان «معارف دینی» نام می بریم. دسته ای از این گونه ستتها از تأکید قویتری برخوردارند که «فرائض» نامیده می شوند، لیکن از آن دسته که دارای تأکید کمتری نسبت به دسته نخست هستند، تنها در اصطلاح دینی به «سنت»ها یاد شده است.

گفته شد که همه اینها سنتهای ثابت و لایتغیری هستند که در متن آفرینش قرار دارند و برای انسان، قابل کشف می باشند و از این رو می گوییم که دستیابی به این ستتها منحصر در پیامبران الهی نیست و با آن که انسان خردمند و حکیم نیز به برخی از آنها دست یابد، چنان که در قرآن از لقمان و آن ولی الله در قصه حضرت موسی (سوره کهف) و سلیمان و یوسف و داوود، قبل از بعثت آنان، در این جهت یاد شده و حکمتهای آنان، سرمشق معرفی شده است. نظیر این گونه حکمتها را از هوشنگ پیشدادی، بوذاسف و بلوهر یونانی، بوذرجمهر ایرانی، بودای هندی، کنفوسیوس چینی و... نیز می شناسیم که در مورد بعضی از آنها مجموعه زندگی و گفتارشان به صورت سنتهای مقدسی در آمده و مورد پذیرش و تبعیت است.

اساس و زیربنای بیشتر سنتهایی از این دست، بر چهار اصل حسن و قبح و خیر و شر گذارده شده است و گرچه این چهار اصل در فروع و پاره ای از مصداقها، نسبی هستند، لیکن کلی ذاتی آنها در تمامی انسانها واحد است؛ مثلا کلی ذاتی «صلح»، حسن و خیر محض است، لیکن تعیین مصداق خاصی ممکن است خیر و حسن نباشد، مانند صلح در شرایطی که اساس حق را از میان بردارد؛ یا سنت زناشویی که اصل و ذات آن خیر و حسن است و منطبق با نظام آفرینش، لیک در فروع و مصداقها ممکن است تمایز با اصل پیدا کند و همچنین دیگر سنتها.

بنابراین، ستتهای نوع اول چیزی نیستند که با تحول ساختاری از بین بروند، مگر این که تحول بنیادین در جامعه بشری رخ دهد؛ از این رو، در جوامع انسانی هر چند هم که