مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 336

2- ٢. نهج البلاغه، ترجمه فیض الاسلام، خطبه 50.

354

در نتیجه همین آمیزش حق و باطلها بود که فرقه ها، مذهبها و مکتبهای کلامی و فکری متعدد و گاه متضاد با یکدیگر در جهان اسلام پدید آمد.

آنچه اینک مدنظر است، نگاهی به شکل نوین التقاط دینی و فرهنگی است که از زمان پیدایش استعمار پدید آمده و مزید بر علت شده است. از همان هنگام که استعمارگران به نام آبادانی به جهان سوم و بویژه کشورهای اسلامی گام نهادند، ارزشهای غربی و غیردینی را با خود به ارمغان آوردند. جهانگشایان سعی کردند در قالب دین و مذهب و داعیه همراهی با محرومان به جوامع اسلامی نفوذ کنند و مردم را از اصالتهای ملی و مذهبی خود دور سازند. در آغاز بسیاری از ارزشهای ضد دینی و مظاهر ناپسند از گذرگاه سیاست مانند سفرا، نمایندگان ویژه، نظامیان و غیره به پیکره جامعه ما تزریق شد، آن گاه سایر راهها و ابزارها و گذرگاهها (مانند مبشران و کشیشان، رادیو، تلویزیون، سینما و مطبوعات) بستری برای جاری شدن فرهنگ بیگانه در میان ما گردید. این برخورد به ظاهر فرهنگی، در واقع عمیق و تأثیرگذار بود و به تداخل و التقاط در سیاست آداب و رسوم، امور اجتماعی و از همه ناپسندتر، التقاط دینی انجامید. در شکل گیری چنین تلفیق و التقاطی دو عامل مؤثر بوده است: نخست شیطنت و فرصت طلبی استعمارگران و دوم، یاری عناصر داخلی آنان به عنوان غربزدگان و مرعوبان هیمنه فرهنگ بیگانه. البته قصورها یا تقصیرها از ناحیه خودمان را نیز باید بر آن افزود.

این نوشته، گامی کوچک در راه بازشناسی التقاط، دامنه و ابعاد آن، و نیز علل پیدایش و پیامدها و نحوه رویارویی با این پدیده شوم است.

مفهوم و ابعاد التقاط

التقاط در لغت به معنای اخذ کردن و «گرفتن» چیزی از روی زمین است، و نیز دست یافتن به چیزی بی جست وجوی آن(1). این لفظ دو بار در قرآن به همین معنی به کار رفته است: .. یلتقطه بعض السیاره» (یوسف (10) و فالتقطه آل فرعون لیکون لهم عدوا