مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 354

به گونه ای به نفع خود تأویل و توجیه می کردند و گروهی که معتقد به تفویض بودند، برعکس عمل می نمودند.(1)

اگر کمی به عقب برگردیم، بخوبی آغاز انحراف فکری را در جامعه اسلامی می توانیم ردیابی کنیم. پس از پیامبر به دو دلیل (یکی دور شدن از مفسران اصلی اسلام و دیگری اختلاط مسلمانان با فرهنگها و مکاتب دیگر در اثر فتوحات)، بحرانهای مختلف فکری جامعه اسلامی را فرا گرفت و ابرهای تیره ابهام، التقاط، تحریف و کتمان بر مفاهیم دینی سایه افکند. سلاست و روشنی گفتار پیامبر و آیات قرآن، که پیامهای صریح داشتند، به پیچیدگی گرایید و عبارات دشوار و مشکل جای فصاحت و بلاغت نخستین را فرا گرفت. شعائری چون توحید، عدالت، معاد، کرامت انسانی، که توده مردم عصر رسالت با شنیدن آن دلباخته اسلام می شدند در لفافههای ابهام فرو رفت.(2)

در این میان برخی از دستیاران زمامداران ستمگر به عنوان مفسر قرآن و راوی حدیث، به تحریف مفاهیم اسلامی پرداختند. زهد، توکل و صبر را رهبانیت تفسیر کردند، و بر قامت توحید ردای شرک پوشانده، جایگاه اهل بیت را در هدایت و رهبری منکر شدند. در نتیجه میدان برای برداشتهای ناقص و یک جانبه از اسلام باز شد و اسلام اموی به جای اسلام ناب محمدی رواج یافت(3) و بازار جعل حدیث رونق گرفت.(4)

از این رهگذر، تفکرات ناهمگون بر فرهنگ دینی تحمیل شد و بدعتها سر برآورد، ناخالصیها بر سر راه رشد دین سد شده، تکفیر، تفسیق و تمجیدها رواج یافت و افراد بسیاری بر اثر ناتوانی در دریافت اسلام اصیل، به انحراف گرفتار شدند.(5)

ائمه علا در عین دور بودن از مسند قدرت و در اختیار نداشتن آزادی و امکانات لازم تبلیغی، همواره در صدد بودند، اسلام ناب را عرضه نمایند و دامن قرآن و انبیاء را از خرافات

1- 1. مراجعه شود به: شهید مطهری، انسان و سرنوشت.
2- 2. مراجعه شود به: المیزان، ج 1، مقدمه.
3- 3. علامه سید مرتضی عسکری، معالم المدرستین، دوره سه جلدی.
4- 4. کاظم مدیر شانه چی، علم الحدیث، ص 95.
5- 5. نهج البلاغه، خطبه 18؛ علامه سید محمد حسین طباطبایی المیزان، ج 5، ص 309-0273