مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 379

3- ٣. همان، ص 139.

4- 4. نهج البلاغه، خطبه 147.

1- آشنایی با ادبیات عرب؛ مانند صرف، نحو، لغت و بلاغت؛(1)

2- در نظر گرفتن روایات تفسیری (روایات نبوی و احادیث ائمه معصومین ع)؛

3- آگاهی از علوم قرآنی چون شأن نزول آیات(2) ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، و آیات مکی و مدنی؛ (3)

4- آشنایی با علم فقه و اصول فقه؛ (4)

5- در نظر گرفتن مبانی تفسیر مسائل متعددی هستند که هرگونه موضع گیری مثبت یا منفی و پذیرش یا عدم پذیرش آنها در برداشت و تفسیر آیات نقش دارد؛ مانند اعجاز قرآن، مطابق با واقع بودن بیانات قرآنی، جامعیت قرآن، مصونیت آن از تحریف و اعتقاد و ایمان به حقانیت و وحیانی بودن آن؛ چرا که ناپاکان و بیماردلان از درک آن محرومند.(5) مفسر باید این مسائل را به گونه درست و دقیق فراگیرد و در تفسیر خود آنها را مبنا قرار دهد و برداشتهای تفسیری خود را با آنها محک بزند. برداشتی که لازمه أن عدم اعجاز قرآن یا تحریف قرآن باشد، بی شک برداشتی نادرست است؛ چنان که میزان گستردگی قلمرو قرآن، که در بحث جامعیت قرآن مطرح می شود و مطابقت بیانات قرآن با واقع، به مفسر نشان میدهد که آیات قرآن را چگونه تفسیر کند؛ به عنوان مثال این که آیات ناظر به پدیده های این جهانی و زندگی دنیوی انسان و نیز آیات ناظر به مسائل علمی را چگونه تفسیر کند و چه مفاهیمی از آنها برداشت نماید.(6)

6- پرهیز از هر نوع پیشداوری و تفسیر به رأی. مفسر باید تابع دلالت لفظی آیات قرآن باشد، نه آن که دلالت آیه را تابع رأی و فهم خویش بسازد، یعنی عقیده ای را ابتدا برگزیند و با استمداد از آبهای آن را توجیه کند و به اصطلاح قرآن را بر رأی خود تطبیق

1- 1. جلال الدین سیوطی، الاتقان فی علوم القرآن، ج 2، ص 215-213.
2- 2. همان، ص 213؛ تفسیر مجمع البیان، مقدمه.