مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 381

2- ٢. المیزان، ج 1، (مقدمه).

3- ٣. هودبن الحکم «تفسیر کتاب الله العزیز»، ج 1، ص 71؛ محمد هادی معرفت، التفسیر و المفسرون، ج 1، ص 54 به نقل از: مفردات راغب، ص 97؛ الاتقان، ج 2، ص 213؛ درآمدی بر تفسیر علمی قرآن، ص 17.

4- 4. شیخ صدوق، امالی، ص 6.
5- 5. تفسیر طبری، ج 1، ص 27.
6- 6. تفسیر قرطبی، ج 1، ص 34.
7- 7. المیزان، ج 3، ص 77؛ ناصر مکارم شیرازی، تفسیر به رأی، ص 23.

آن بتراشد، و گاه بدون هیچ قرینه ای، آیه را برخلاف مفهوم ظاهری آن تفسیر می کند تا به مقصد خود برسد.(1)

این روند (تحمیل آراء بر قرآن در زمان ما به گونه ای کاملا جدید ظهور نموده است. از این رو، بایسته است، نظری اجمالی به مبانی و بنیادهای این گونه برداشتها افکنده، بدانیم دستمایه ها و اهداف آنان چیست؟

مبانی نظری برداشتهای روشنفکرانه از قرآن

١- تکیه بر عقل جزوی

عقل جزوی جوزه ادراکات بشر را معطوف به عالم ماده کرده و مابعدالطبیعه را نیز غیر کاربردی و لذا بی ثمر می خواند، لذا کاربرد عقل بشری را که می تواند تا مرز شهود، مرکب آدمی قرار گیرد و حتی الهام و اشراق را مدلل نماید در حد محسوسات تنزل می دهد (البته واضح است که عقل بشری در عالیترین صورت خود نمی تواند محتوای شهود را درک کند اما می تواند در اصل وجود شهود استدلال کند) تکیه بر این عقل بشری و دخالت دادن آن در همه عرصه ها، سنگ بنای کارهای روشنفکران لیبرال، از جمله تفسیر متون مقدس است.

شهید مطهری، نمونه های زیادی از تفسیرهای عقل گرایانه مادی را که در مورد قرآن صورت گرفته، ارائه میدهد که در آنها بسادگی مفاهیم ارزشمند ماورایی مانند ایمان به غیب، اقامه صلات، الله، لوح، قلم، جن، ملک و قیامت و غیره تحریف گشته است.(2)

٢- تفسیر عصری

مراد از تفسیر عصری یعنی

1- 1. تفسیر به رأی، ص 23؛ سید علی کمالی دزفولی، قانون تفسیر، ص 284.
2- 2. علل گرایش به مادیگری، مجموعه آثار، ج 1، ص 470-458.