مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 386

اسلام ابتدا به مصر و سپس هندوستان راه یافت و موجب پیدایش رویکرد علمی به قرآن و در نهایت برداشت و تفسیر علمی گردید، به طوری که روشنفکران عالم اسلام درصدد انطباق قرآن با علوم تجربی برآمدند. این مسأله موقعی اهمیت بیشتری یافت که «تعارض علم و دین» در اروپا اوج گرفت و مسیحیت به خاطر تعارضاتش با علوم جدید هر روز عقب نشینی تازهای میکرد و میدان ظهور افکار ضددینی بازتر میشد. هجوم این افکار به کشورهای اسلامی از یک سو، و برتری صنعتی غرب از سوی دیگر، موجب جذب جوانان و تحصیلکردگان مسلمان به فرهنگ غربی میگشت.

در این میان، عده ای از روشنفکران در گوشه و کنار جهان اسلام، از شر درد و برای دفاع از ساحت قرآن (با توجه به سازگاری علم و دین در اسلام، به میدان آمدند تا نشان دهند آیات قرآن نه تنها با علوم جدید تضادی ندارد، بلکه برعکس، یافته های علمی، اعجاز علمی قرآن را اثبات می کند. از این رو، اقدام به استخدام علوم در فهم قرآن نموده و تفسیرهای علمی و روشنفکرانه و عصری نوشتند. همین علم زدگی برخی از روشنفکران نقطه مهم چالش در مواجهه با قرآن بود؛ زیرا بعضی افراط کرده، و یکسره جذب فرهنگ مادی غرب شدند و به تأویل و تفسیر به رأی آیات قرآن پرداختند.

علامه طباطبایی می نویسد: .

در این اعصار مسلک تازه ای در تفسیر پیدا شد و آن این که... پارهای از مسلمانان به مکتب حس و تجربه گراییده گفتند: معارف دینی نمی تواند مخالف با علم باشد و علم می گوید اصالت وجود تنها مال ماده و خواص محسوس آن است، پس در دین و معارف آن هم هر چه که از دایره مادیات بیرون است و حس ما آن را لمس نمیکند، مانند عرش، کرسی، لوح، قلم و امثال آن باید به یک صورت تأویل شود و اگر از وجود هر چیزی خبر دهد که علوم متعرض آن نیست، مانند وجود معاد و جزئیات آن، باید با قوانین مادی توجیه شود. و نیز آنچه که تشریع بر آن تکیه زده، از قبیل وحی، فرشته، شیطان، نبوت، رسالت، امامت و امثال آن، همه امور روحی هستند... و روح هم خودش