مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 387

پدیدهای مادی و از خواص ماده است و مسأله تشریع هم اساسش یک نبوغ خاص اجتماعی است که می تواند قوانین خود را بر پایه افکار صالح بنا کند تا اجتماعی صالح و مترقی بسازد. این آراء مسلمان نماهای اعصار جدید درباره معارف قرآن است... همه این تأویلها] در این نقص بزرگ شریکند که: آنچه از ابحاث علمی و یا فلسفی به دست آورده اند بر قرآن تحمیل نموده اند بدون این که مدالیل آیات بر آنها دلالت داشته باشد و در نتیجه تفسیر اینان نیز تطبیق شده و تطبیق خود را تفسیر نام نهادند.»(1)

انحراف این دسته و غرض ورزی عده ای دیگر که درصدد اثبات افکار انحرافی خود از طریق تفسیر علمی بودند، موجب شد تا احساسات بعضی مسلمانان برانگیخته شده، در مقابل این تأویلات موضع گیری و یکسره آن را محکوم نمایند، گرچه بعضی با کمی احتیاط راه میانه را پیش گرفته، میان انواع تفسیرهای علمی و اهداف گویندگان آن فرق گذاشتند و به اصطلاح قائل به تفصیل شدند.(2) علل رویکرد به تفسیر علمی و روشنفکرانه را می توان در دو مقوله مورد بحث قرار داد که در ادامه به آن می پردازیم.

١- احیای فکر دینی

بررسی شرایط تاریخی و ظرف زمانی ویژه ای که متفکران اسلامی را به سوی تفسیر علمی رهنمون شد، نشان میدهد که مهمترین انگیزه آنان (دست کم بیشتر آنها) احیای دین و فکر دینی بوده است. مهجوریت قرآن آنان را برمی آشفت و دغدغه نوسازی اسلام و روزآمد کردن آن باعث می شد بکوشند اثبات کنند قرآن از کاروان علم عقب نیست و آنچه علم امروز به آن رسیده است، در آیات قرآن دقیقا مشاهده می شود و آنچه قرنها پیش بر پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله وسلم) نازل شده امروزه در آزمایشگاهها و رصدخانه ها قابل اثبات و پیگیری است.