مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 405

2- ٢. ایرج ذوقی، تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرتهای بزرگ، (تهران، پاژنگ، 1398)، ص 12

میکند:

الف - غنائم جنگی به تساوی میان هر دو طرف تقسیم شود.

ب - وقتی که هرمز تصرف شد عوائد گمرکی آن جزیره بعد از آن باید به طور تساوی میان دولتین ایران و انگلیس تقسیم شود و همه کالاهای تجاری انگلیسی نیز پس از آن از پرداختن حقوق گمرکی و عوارض دیگر معاف گردد...»(1)

متأسفانه از اوایل قرن هفدهم میلادی بازار تجاری ایران هر روز به گونه ای در اختیار یک یا چند قدرت خارجی بود که با به انحصار درآوردن صادرات و واردات، سلطه استعماری خود را بر اقتصاد این کشور تحمیل می کردند. نویسنده تاریخ ایران در توضیح این مطلب می نویسد:

دو سال بعد از اعطای امتیاز شرکت هند شرقی، هلندیها نیز به رقابت با کمپانی مزبور تشکیل شرکتی در خلیج فارس داده و در ظرف مدت بیست سال بر نفوذ خود افزوده و موقعی که پرتغالیها خلیج را ترک میگفتند، آنها جانشین پرتغالیها شده مراکز آنان را به تصرف در آوردند..

در سال 1652 و باز در 1666 میلادی هیئت اعزامی هلندیها به اصفهان آمدند و به طوری که شاردن مینویسد در این موقع قسمت عمده تجارت ایران در دست هلندیها بود و انگلیسیها در درجه دوم قرار داشتند.»(2)

نویسنده مذکور علت مهم سلطه هلندیها را بر بازار تجاری ایران، قراردادی می داند که بین دولت ایران و هلند به امضا رسیده بود؛ از این رو می نویسد:

اساس عمده نفوذ تجارتی آنان به علت قراردادی بود که با دولت ایران برای خرید ابریشم منعقد نموده بودند، هلندیها به موجب این قرارداد،