مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 406

ابریشم را در تمام نقاط ایران خریداری نموده، بدون پرداخت عوارض گمرکی صادر می نمودند، هلندیها بدوأ این اختیار را در سال 1645 میلادی از دولت ایران گرفته و کم کم در سالهای بعد حق صدور ابریشم ایران را به خود منحصر کرده بودند.»(1)

نکته مهم این است که گرچه دادن امتیازات از زمان صفویه آغاز می گردد و راه نفوذ و سلطه تجاری بیگانگان را بر اقتصاد کشور باز می کند، ولی دادن این امتیازات در عصر صفوی، نوعی باج بوده که پادشاهان صفوی آن را می پرداختند، و هرگز مدعی این نبودند که با دادن چنین امتیازاتی، کشور را به شاهراه ترقی خواهند رساند، در حالی که در دوره قاجار روشنفکران و نواندیشان عکس این مطلب را القا می کردند، زیرا معتقد بودند دادن امتیازات به بیگانگان، در واقع نوعی باج گرفتن از کشوری مانند بریتانیا است. که در ادامه این بخش، به نقش روشنفکران دلدادۀ غرب در اشاعه این تفکر به وسیله دو چهره سرشناس این دوره میرزا ملکم خان و میرزا حسین سپهسالار خواهیم پرداخت.

نقش روشنفکران در توجیه سلطه بیگانگان

یکی از نقاط سیاه و تاریک در تاریخ ایران اسلامی در قرون اخیر، زایش روشنفکری وارداتی و دست پرورده قدرتهای استکباری در این خطه از جهان اسلام است. اینان که به جای خودباوری و تکیه بر نیروها و امکانات خودی، از خود بیگانه گشته، با عینک کم بینی و بدبینی و عدم اعتماد به نیروهای مردمی بر این باور بودند که پیشرفت و رشد و ترقی کشور تنها در سایه اتکا به یک یا چند قدرت بزرگ جهانی امکان پذیر است زیرا به اعتقاد این گروه کشوری مانند ایران همانند آستین لباسی است که برای به حرکت درآمدن، نیاز به دست کشوری مانند انگلستان دارد، و بدون وجود چنین دستی در این آستین هرگز ممکن نیست تحرکی در آستین به وجود آید(2) از این رو، در طول حیات