مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 407

سیاسی و اجتماعی خود بی وقفه تلاش کردند تا کشور را به یکی از قدرتهای استعماری در دوران سلطنت قاجار و پهلوی وابسته کنند. اینان در مقابل پیشرفت مادی و صنعتی جهان غرب آنچنان خود را باخته و حیرت زده شده بودند که بعضی از آنها مانند میرزا ملکم خان ارمنی معتقد بودند که حتی در اخذ اصول تمدن جدید و مبانی ترقی عقلی و فکری حق نداریم در صدد اختراع باشیم، بلکه باید از فرنگی سرمشق بگیریم و در جمیع صنایع از باروت گرفته تا کفش دوزی محتاج سرمشق بوده و هستیم.(1)

در سایه چنین تفکر و باوری است که بازار فروش امتیازات در کشور بشدت رواج یافته، در عصر سیاه قاجار بیش از هشتاد قرارداد برای به تاراج بردن منابع اقتصادی کشور با عوامل دولتهای استعماری روس و انگلیس بسته می شود و ملکم خان صریحا اظهار می دارد:

«پای کمپانیهای خارجی را باید به ایران باز کرد و با اعطای امتیازات اقتصادی، سرمایه های خارجی را به کار گرفت و... وسایل احیاء و ترقی مملکت را فراهم ساخت.»(2)

ملکم برای جامه عمل پوشاندن به چنین تفکری به دولت ایران توصیه می کند که خشت نورزد و هر چه ممکن است با دادن امتیازات، میدان تاخت و تاز کمپانیها را در ایران فراهم کند و از این کار نیز نه تنها نباید برای دولت ایران رنجشی پیدا شود، بلکه باید از خوشحالی در پوست خود نگنجیده، قدردان این لطف و محبت کمپانیها باشد. بر این اساس میگوید چون که:

کمپانیها بدون امتیازات دولتی به ایران نخواهند آمد، دولت ایران باید هر قدر که بتواند به کمپانیهای خارجه امتیاز بدهد... دولت ایران باید خیلی متشکر و خوشوقت باشد که کمپانیهای خارجه به احتمال منافع بسیار