مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 410

گرچه این امتیاز هرگز جامه عمل به خود نپوشید و قبل از آن که ناصرالدین شاه از سفر برگردد، مورد اعتراض شدید علما و مردم قرار گرفت و در نتیجه شاه مجبور شد که برای جلوگیری از خشم مردم، میرزا حسین خان را به تهران نیاورد و او را در رشت به عنوان فرماندار باقی بگذارد، و خود به تهران بازگردد، ولی عکس العمل چنین باوری که منادی آن روشنفکرانی همچون ملکم بودند، سبب شد که وضع اقتصادی کشور بشدت نابسامان گردد، به گونه ای که حتی فریدون آدمیت که خود از مدافعان سرسخت این نوع تفکر است، درباره وضعیت نابسامان اقتصادی کشور و سیر معکوس آن میگوید:

در پایان سده سیزدهم اقتصاد ما تحرکی نداشت، تولید صنایع محلی نسبت به دوره های پیش خیلی تنزل یافته بود، آزادی تجارت خارجی که از متعلقات سیاست استعماری انگلیس و روس بود سد عظیمی فراراه پیشرفت اقتصاد داخلی نهاده بود، بازار ایران را کالاهای مصرفی یا بی مصرف خارجی پر کرده بود. ایران گرفتار بحران پولی و تنزل نقره بود... به سبب کمیابی پول، معاملات خارجی بیشتر به صورت نسیه کاری انجام می گرفت و تجار برای پرداختهای خود معمولا لیره عثمانی و امپریال روسی فراهم می کردند. صادرات ایران که ثلث اول قرن سیزدهم بر واردات آن می چربید، سیر معکوس گذاشت...»(1)

خوش بینی ملکم، و این که باز شدن گره کور فقر و بدبختی و رسیدن به شاهراه پیشرفت و ترقی کشور ایران باید به دست عمال خارجی انجام گیرد، به حدی است که تمام اهداف و عملکرد استکباری و استعماری انگلستان را نادیده گرفته، این کشور را تنها فرشته نجات کشور ایران می داند و از این که مردم ایران نسبت به مقاصد شوم سلطه استعماری انگلستان و روسیه بدبین هستند نگران بوده، در دیداری با سفیر کبیر انگلستان فرانسیس برتی» در فرانسه به اظهار این مطالب می پردازد.