مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 452

به دست آورد.

با دو رهیافت می توان به تحلیل و تفسیر روشنفکری پرداخت:

1. رهیافت «باید»ها؛ این رهیافت صفاتی را مورد بحث قرار میدهد که یک روشنفکر حقیقی باید دارای آن صفات باشد.

2. رهیافت «هست»ها؛ این رهیافت به تحلیل جریان روشنفکری در بستر تاریخ می نشیند.

شهید مطهری به اجمال و اشاره با هر دو رهیافت به مسأله روشنفکری پرداخته است.

چیستی و کیستی روشنفکر

در چیستی و کیستی روشنفکری و روشنفکر بسیار سخن رفته و نظرات گوناگونی ابراز شده است؛ ولی هنوز تعریف یکسانی از روشنفکری ارائه نشده و شاید هم نتوان ارائه داد. در تعریف از مفهوم روشنفکر برخی به پیروی از فلاسفه یونانی بویژه سقراط و افلاطون روشنفکر را «وجدان خرده گیر جوامع» دانسته اند. بعضی دیگر بر این باورند که «فردی که استعداد آن را دارد که یک پیام، نظر، نگرش، فلسفه یا عقیده ای را برای مردم بیان کند» روشنفکر قلمداد می شود، ولی کسان بسیاری، در مقام تعریف روشنفکری و روشنفکر به برشمردن صفات بسنده نموده اند؛ از جمله این کسان استاد مطهری است. از دیدگاه ایشان روشنفکر چهار ویژگی دارد:

١- به موضع و مسؤولیت طبقاتی خود، آگاه است (خودآگاهی طبقاتی)؛

2 - با فرهنگ، شخصیت، و «ما»ی خاص ملی خود آشنا است (خود آگاهی ملی)؛

3- به روابط خود با همه انسانهای دیگر آگاهی دارد (خودآگاهی انسانی)

4- سعی می کند آگاهی خود را به جامعه منتقل کرده، مردم را به حرکت برای رهایی و آزادی بخواند.(1)