مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 474

سخنرانی بود. سه روز هم در خانه لباسی در پاچنار بود و در همین اقدام بود که در سال 1339 تظاهرات راه انداختیم؛ یعنی روز آخر این جلسه من اعلام کردم که تظاهراتی پیش از انتخابات راه بیندازیم و چون شاه و آمریکا قول آزادی انتخابات را داده اند جلو تظاهرات را نمی گیرند. در نهضت مقاومت این تصمیم را گرفتیم و من از پشت بلندگو گفتم که سه شنبه هفته آینده میدان جلالیه تظاهرات داریم. جبهه ملی ها خیلی عصبانی شدند و داد و فریاد ملیون بلند شد که آقا این تندرویها یعنی چه؟! گفتیم که ما دعوت کردیم. ملی گراها خیلی می ترسیدند. تبلیغ می کردند که هیچ کس نباید برود. در آن تظاهرات، خودم رفتم بالای یک وانت و صحبت کردم و اعلامیه تحریم انتخاباتی جبهه ملی را خواندم. می خواستیم تکانی بدهیم که مردم ترسشان بریزد و دوباره به میدان بیایند. بنابراین می بینید که ما به عنوان دانشجویان جبهه ملی تظاهرات کردیم که جبهه ملی موافق نبود و می ترسید.»(1)

با این حال، توضیح دو نکته بایسته است.

١- مصادیقی برای جریان روشنفکری لیبرال - ناسیونالیست در جبهه ملی به خصوص در سالهای بعد از کودتا (جبهه ملی دوم و سوم) می توان دید و جبهه ملی اول از این نظر قدری متفاوت به نظر می رسد. به عنوان نمونه برخی علمای مجاهد که به هیچ عنوان گرایشهای لیبرالیستی نداشتند با جبهه همکاری می کردند.

2- معنای لیبرال بودن عناصر جبهه ملی لائیک بودن آنها نیست، بلکه می توان عنوان سکولار را برای آنها قابل تطبیق تلقی کرد، زیرا اکثریت جریان روشنفکری راستگرا در جبهه ملی بیدین نبودند، بلکه به نوعی دین فردی و شخصی و جدای از مسائل سیاسی و اجتماعی قائل بودند (البته اقلیتی لائیک نیز در جبهه قابل جست و جو هستند. به عنوان مثال، گرچه شخص دکتر مصدق کسی نبود که ایده سیاسی اش مذهبی