مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 479

مذهبی جامعه، مطلوبیت داشت.

نقدهای مهندس بازرگان درباره مواضع عقیدتی و سیاسی گروههای چپ، نقدهای دکتر شریعتی نسبت به عقاید مارکسیستی و لیبرالیستی و نقدهای فکری و سیاسی جلال آل احمد نسبت به روشنفکری چپ و راست در آن زمان نزد روحانیت انقلابی و مبارز شیعه از مطلوبیتی بالا برخوردار بود.

جلال آن گاه که گفت: «ما درست از آن روز که امکان شهادت را رها کردیم و تنها به بزرگداشت شهیدان قناعت ورزیدیم، دربان گورستانها از آب درآمدیم»(1) یا زمانی که روحانیت را به گذشته گرایی و ستیز با نوآوری و نوگرایی و نشناختن مقتضیات عصر نو متهم کرد، به هیچ عنوان خواهان کنار گذاشتن آنها نبود، زیرا همو پیش از این انتقادات، غربزدگانی را که خواهان اسلام منهای روحانیت بودند به نقد کشیده بود، بلکه سخن او بخشی از روحانیت را شامل می شد که امام نیز میزان خون دل خوردن خویش از آنها را حتی با محمدرضا شاه نیز مقایسه نکرد و هم اکنون نیز گفتمان عقلانی، پویا و انقلابی شیعی با این طیف مشکل دارد.

امام در این بخش از جدول رفتاری خود با جریان روشنفکری، متفاوت از دو وجه قبلی آن، که در مقابل چپیها دفعی محض و در مقابل راستیها دفعی ۔ جذبی بود، عمل نمود. راستیها دنبال امام حرکت کرده و سعی در باز کردن جایی در صفوف همراهان و پیروان آن بزرگوار بودند، لکن امام علاقه چندانی به نزدیکی این جریان نشان نمی داد، ضمن این که آنها را دفع نیز نمی کرد. اما حضرت امام درباره روشنفکری دینی به دنبال جذب و ایجاد وحدت میان آنها و روحانیت بود. امام در این زمینه اقوال بسیاری دارد و هر جا که سخن از وحدت روشنفکر و روحانی به میان می آورد، منظور این بخش از جریان روشنفکری است. ایشان خطاب به روشنفکران دینی که اطلاعاتی روزآمد نسبت به مسائل فکری و سیاسی دارند در برخورد با روحانیت می فرماید:

اگر چنانچه اینها در مسائل سیاسی اطلاعاتی ندارند... اطلاعات سیاسی