مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 48

روشنفکری این است که به ما نشان بدهد که کجا خودتان نمی اندیشیده اید و کجا اندیشه پذیر و تقلید پذیر و تلقین پذیر بوده اید. خوداندیشی یعنی نفی تقلید. نقلید، شأن انسانی نیست. تقلید در واقع خروج از طور انسانیت است؛ زیرا نفی یکی از اساسیترین ویژگیهایی است که در نهاد انسان وجود دارد.

برای این که این ویژگی را نفی نکرده باشیم، اولا باید به کمترین حد تقلید قناعت ورزیم و ثانیا لااقل خود تقلید ما ناشی از تقلید نباشد. تقلید ناشی از غیر تقلید بحث مفصلی است. ما در واقع باید خودمان بیندیشیم اما خودمان نمی اندیشیم. یک روشنفکر باید نشان بدهد که جامعه در چه جهاتی مقلد است. وقتی این مقلد بودن به ما تفهیم شود، ما از آن پس یا به این تقلید ادامه می دهیم، که تقلیدی است لااقل عن علم و عن عمد (آگاهانه و خواسته و یا از این تقلید سرمی پیچیم و عدول می کنیم. ولی به هر حال هر کاری را که بکنیم آگاهانه کرده ایم و این کم نیست. به تعبیر قرآن لیهلک من هلک عن بینه و یحیی من حی عن بین اشکالی نیست که کسانی در پی هلاک باشند، ولی خوب است که آگاهانه در پی هلاک باشند. به طریق اولی اشکالی نیست که کسانی در حال اهتداء باشند ولی خوب است آگاهانه در حال اهتدا باشند.

روشنفکری کار مهمی که در این جهت میکند این است که هر چیزی را آگاهانه انجام میدهد؛ هلاکتهای آگاهانه واهتداءهای آگاهانه، این شأن اول است. اگر این شأن اول به خوبی انجام بگیرد، انسان روز به روز از تقلید دور می شود و این رخداد میمونی است.

رهانیدن از بلای جزم و جمود

روشنفکر کار دومی هم می تواند بکند و آن این که به ما بیاموزد که میشود گاهی در پوست دیگری هم رفت و اندیشید. من در حال اندیشه به عنوان یک انسان عادی همیشه در پوست خودم در حال اندیشیدن هستم؛ یعنی همیشه با پیشفرضها، احساسات، عواطف، گرایشها، پیشداوریها، انگاره های ذهنی و با ذوق و سلیقه و خوشایند و بدایند خودم در حال اندیشیدنم.

آیا می شود من گاهی در پوست شما فرو بروم و ببینم اگر به جای شما بودم چگونه