مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 55

این سه مسلک را با هم مقایسه کنیم آن وقت میفهمیم چقدر با هم اختلافات عمیقی دارند، کنکاش فوق، مجالی وسیع طلب می کند و ما به یک نگاه کلی به سه مسلک مذکور بسنده می کنیم و البته مبحث تجددگرایی را با تفصیل بیشتری می پردازیم.

تاریخ نگاران اندیشه، معمولا وقتی که تفکر غرب را پیش چشم می آورند، احساس عمومیشان این است که غربیان از لحاظ فکری از سه مرحله گذشته اند یا در حال گذرند. این سه مرحله را معمولا تعبیر می کنند به سنت گرایی، تجددگرایی و پسا تجددگرایی. در ابتدا وقتی که این سه لفظ به کار رفت، به تاریخ اندیشه نگاری غربیان ناظر بود. اما از آنجایی که اندیشه غربیان در حال دامن گستری و جهانگیری است، می شود گفت به یک لحاظ، کل جهان در حال از سر گذراندن این سه جریان است.

نوع نگاه به عقل، منشأ شکل گیری سه جریان

شاید بتوان گفت که تفاوت عمده این سه جریان، تفاوتی است نسبت به موضعی که هر کدام از اینها نسبت به عقل دارند. عقل است که این سه جریان را از یکدیگر جدا میکند. در واقع به تعبیر بهتر به جای این که بگویم که عقل است که این سه جریان را از هم جدا می کند باید بگویم که موضع انسان نسبت به عقل است که باعث پدید آمدن این سه جریان شده است. منتها باز برای این که عقل را به یک معنای مبهم به کار نبرده باشم و بدانید که مراد من از عقل در این بحث چیست؟ (چون عقل هم یک واژه ای است که دارای معانی بسیار متعددی است) من ابتدائأ عرض میکنم که مرادم نه Intelect انگلیسی است، چون در زبان انگلیسی ما برای عقل هم لفظ Reason داریم و هم لفظ .Intelect.

من مواد خامی را که از جهان هستی دریافت میکنم از راه مشاهده، آزمایش و تجربه دریافت میکنم، نه از هیچ راه دیگری. من در واقع وقتی می خواهم از عالم هستی خبر بگیرم، مواد خام را از طریق مشاهده، از طریق آزمایش و از طریق تجربه دریافت میکنم. بعد یکسری قواعد منطقی را روی آنها اعمال می کنم.

البته مراد از قواعد منطق، قواعدی که ارسطو در 1500 سال پیش تدوین کرد نیست.