مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 57

دو گزاره را بشود کنار هم گذاشت و به گزارۀ سومی دست پیدا کرد. نفس این که من چگونه گزاره ها را کنار هم بگذارم و به گزاره سومی دسترسی پیدا بکنم نیز تابع یک سلسله قواعد و قوانینی است که فقط با رعایت آن قواعد و قوانین است که انسان می تواند از کنار هم نهادن دو گزاره به گزاره سومی برسد. به این قواعد و قوانین منطق می گویند. منطق در واقع میگوید با چه ضوابطی می شود از دل دو گزاره به گزاره سومی دسترسی پیدا کرد و کدام یک از ضوابط هستند که اگر زیر پا گذاشته شوند دیگر نمی شود از تلفیق دو گزاره به گزاره سومی دست پیدا بکنیم.

اینها قواعد منطق صور تند و با این توضیحی که من دادم مشاهده، آزمایش و تجربه، مواد خام و ماده اطلاعات را به ما می دهند و قواعد منطق صوری در واقع صورت پردازش این مواد خام را در اختیار ما میگذارند. حال اگر من کارم این شد که از جهان هستی فقط از طریق مشاهده، آزمایش و تجربه خبر بگیریم و این خبرها را با استفاده از قواعد منطق صورت در کنار هم بگذارم و از آنها به نتایج جدیدی برسم در این صورت می گویند تو در حال تعقلی. منتها تعقل به معنای Reasoning نه تعقل به معنای Intelection. عقل به معنای Reason نه عقل به معنای Intelect.

این را می گوییم تعقل. عقل یک مسیر استدلالی است که در این سیر استدلال، مواد خام را من از طریقی میگیرم و تنظیم آنها را هم به طریق دیگری انجام میدهم. مواد خام را از طریق مشاهده و آزمایش و تجربه فراهم می آورم و تنظیم آنها را هم براساس قواعد منطق صوری انجام می دهم. حالا اگر کار من این باشد، باید نسبت به این عقل چه موضعی داشته باشم؟ آیا نسبت به این نوع سیر استدلالی باید موضع مثبت داشته باشم یا باید موضع منفی داشته باشم یا موضع مشروط؟

این جا است که اگر شما نسبت به این نوع سیر استدلالی به همین صورتی که عرض کردم، موضع شرطی داشته باشید، سنت گرا هستید. اگر موضع موافقت مطلق داشته باشید، تجددگرا هستید و اگر موضع مخالفت مطلق داشته باشید، در آن صورت پسا تجددگرا هستید. منتها این مطلب که به تفصیل درباره آن سخن خواهیم گفت - فقط عصاره اختلاف این سه دیدگاه را روشن می کند. اما بعد در ضمن بیان مؤلفه ها است که