مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 60

طریق حواس ظاهر و باطن، به ما انتقال پیدا کرده اند؛ یعنی از طریق مشاهده، آزمایش و تجربه (من آزمایش و مشاهده و تجربه را دائما با هم می گویم چون این سه با هم فرق میکنند). تجددگرایی در واقع یعنی کفایت و خودبسندگی عقل. اگر ما در واقع به خودیسندگی عقل به معنای دقیق کلمه معتقد باشیم، تجددگراییم.

موضع دوم با موضع اول بسیار متفاوت است. موضع اول در واقع عقل را مکمل چیز دیگری به نام ستت تلقی می کرد، آن هم نه دو مقوله برابر و همسنگ، اما این موضع دوم اصلا به ستت توجهی ندارد. در واقع فقط و فقط به عقل متوجه است. این مواضع را به سادگی هم نمی شود رد کرد. شما فکر نکنید موضع دوم را می شود به سادگی رد کرد. خیلی مداقه ها باید کرد تا فهم کرد که دقیقا لوازم این سخن چیست و آیا به سادگی می شود آن را رد کرد یا خیر.

مقایسه عقلانیت سنتی و عقلانیت متجددانه

عقلانیت متجددانه عقلانیتی ابزاری و بنابراین، نوعی عقل عملی است. توضیح این که، در این عقلانیت، آدمی یافته هایی را که از طریق مشاهده، آزمایش و تجربه به دست آورده است با استدلال منطقی می آمیزد. به عبارت بهتر، مواد خامی را که از راه مشاهده، آزمایش و تجربه حاصل آورده ماده ادله ای می کند که صورت آن ادله را قواعد منطقی تعیین می کنند. حاصل این کار نیل به یک سلسله نتایج جدید است. این نتایج باید عینیت (Objectivity) یابند؛ یعنی موفق به کسب نوعی وفاق بین الاذهانی و همگانی شوند، و بتوانند به انسان قدرت پیش بینی آنچه را بالفعل مشهود و موجود نیست ببخشند. این قدرت پیش بینی آدمی را قادر به ضبط و مهار (control) رویدادهای آینده می کند و طرح و برنامه ریزی را امکان پذیر می سازد. این طرح و برنامه ریزی غایت عقلانیت متجددانه است. از این رو، عقلانیت متجددانه چیزی بیش از یک ابزار نیست برای شکل دادن به جهان آن چنان که می خواهیم و خوش داریم. این جهان، که معروض دخل و تصرف انسان قرار میگیرد، می تواند عالم طبیعت باشد یا ساحت اجتماعی یاساحت فردی. ولی در هر حال، عقلانیت متجددانه به کار تغییر جهان و تبدیل آن به صورتی که