مدرنیته، روشنفکری و دیانت صفحه 77

البته در این جا دو نکته را برای این که سخنانم دقیق باشد باید عرض کنم؛ نکته اول این که خود تعبیر سکولار مشترک لفظی است. به گفته منطقی یعنی یک لغت است با معانی بسیار متعدد. الآن یک معنا از این لغت محل بحث ما بود و من هم آن معنا را ایضاح کردم و گرنه معانی دیگری هم برای سکولار و یا در زبان انگلیسی «سکیولار» هست. نکته دوم این که سکولار بودن لزوما به معنای لامذهبی نیست.

ویژگی ششم انسان متجدد این بود که رو به سکولاریسم آورد. یعنی این که دین را اختصاص بدهیم به تنظیم ارتباطهای خودمان با خودمان و ارتباطات خودمان با خدای خودمان. این دو نوع ارتباط را گاهی تعبیر به ارتباطات شخصی هم می کنند. چون هر دو جنبه شخصی دارند و اجتماعی نیستند.

منحصر کردن دین در مناسبات شخصی یک فرآیند است و چون فرآیند است طبعأ در أن تدرج وجود دارد. این گونه نیست که یک روز تصمیم بر این بشود که زندگی را سکولار کنیم. آهسته آهسته زندگی سکولاریزه شد.

به نظر می آید هم مسائل نظری در این موضوع دخیل بوده اند و هم مشکلات عملی. یعنی این مطلب که زندگی یکسره بخواهد دینی باشد، در غرب، هم یک سلسله مسائل نظری لاینحل پدید آورد و هم یک سلسله مشکلات عملی غیرقابل رفعی که آهسته آهسته انسان غربی را به این سمت سوق داد که خوب است ما از آن پرمدعایی و فراوان خواستن دینی خودمان و ارتباط دین با جامعه و زندگی اجتماعی دست برداریم.

حال این سکولار شدن زندگی آیا روی هم رفته انسان متجدد را به آن اغراض و غایاتی که به خاطر آن زندگی را سکولار کرد رساند یا نرساند، و آیا امروزه همچنان جریان سکولاریسم رو به جلو میرود یا باز آرام آرام سکولاریستها عنان را برگردانده و نوعی عدول از آن مواضع دارند، خود داستان دیگری است که مجالی دیگر را طلب میکند.

7- انسان گرایی

یک خصلت دیگر که در انسان متجدد وجود دارد خصلت انسان گرایی است. اومانیسم