منطق ترجمه قرآن صفحه 142

گوناگون، دچار فرسایش و دگرگونی یا محدودیت گشته، یا مفاهیم دیگری را در خود پذیرا شده و یا از مفهوم اصلی خود دور شده اند، مانند کلمه «صدقه» (به معنای انفاق و زکات). (1)اما برخی از مترجمان، تصریح کرده اند که از کتاب های لغت جدید، معنای واژگان عربی را به دست آورده اند؛ مثلاً: واژه «رحمن» به معنای «بخشاینده» و «رحیم» به معنای «بخشنده» را از «فرهنگ تازی به فارسی»، اثر فروزانفر اخذ کرده اند. (2) و این مطلب، گاهی، موجب لغزش در ترجمه می شود.

4. استفاده از وجوه و نظائر در معانی واژه ها

-3

برخی از واژگان قرآن، دارای معانی متعددی در آیات قرآن است مثل واژه «فتنه» که گاهی به معنای «آزمایش» (بقره / 102)، گاه به معنای «آشوبگری» (بقره / 3 - 191)، گاهی به معنای «فتنه جویی» (آل عمران / 7) و... می آید، و نیز واژه «اُمت» به معنای «آیین» (بقره213/)، «سال» (هود/ 8)، «زمان» (یوسف/ 45)، «قوم» (اعراف / 34)، به کار رفته است.

مترجم قرآن در این موارد لازم است که مبنایی را انتخاب کند؛ آیا همه موارد را

1- (1) . قرآن ناطق، ج 1، ص 300
2- (2) . گفتگوهای قرآنی، گزیده نشست ها و سخنرانی های سرای قرآن و اندیشه، یازدهمین نمایشگاه بین المللی قرآن کریم، ص237، از مطالب آقای دکتر سید علی موسوی گرمارودی.
3- (3) . علم وجوه و نظائر از علوم مهم در واژه شناسی تفسیر و علوم قرآن است، «وجوه» به معنای واژه ای است که به چند معنا در قرآن به کار رفته است مثل واژه «اُمت یا فتنه»، ولی «نظائر» به معنای الفاظ مساوی است؛ یعنی: وجوه در معانی و نظائر در الفاظ است؛ (نک: الاتقان، السیوطی، ص 185 نوع 85 و وجوه قرآن تفلیسی، با مقدمه دکتر مهدی محقق و...)؛ به عبارت دیگر: وجوه در برابر مشترک لفظی (همچون عین) است که در مشترک لفظی همه معانی براساس وضع است؛ اما در «وجوه»، معانی لفظ، براساس کار برد و استعمال است و «نظائر» در برابر «ترادف» است که در «نظائر» چند لفظ در یک معنا به کار رفته است؛ اما در «ترادف» چند لفظ برای یک معنا وضع شده است.