منطق ترجمه قرآن صفحه 25

قرنهاست که این کتاب، ترجمه تفسیر طبری پنداشته شده؛ اما در واقع این ترجمه فارسی، هیچ شباهتی به تفسیر بزرگ طبری ندارد و می توان آن را «تفسیر نامه فارسی» دستگاه سامانیان نامید که با عنایت به «تفسیر نامه طبری» و البته نه به متابعت از آن، پدید آمده است؛ ولی خود، نگارشی مستقل است که به صورت تحت اللفظی انجام یافته و حدود دوازده قرن، الگوی همه مترجمان پس از خود شده. (1)ایشان همچنین با بیان شواهد تاریخی و مواردی از اختلاف متن ترجمه تفسیر طبری با اصل تفسیر طبری می نویسند: «در مجموع می توان گفت: این اثر نه ترجمه تفسیر طبری و نه کتاب معیّن دیگری است؛ بلکه دو اثر طبری، تاریخ و تفسیر، از منابع اصلی مؤلفان بوده و در عین حال ایشان از کتاب های متعدد دیگری نیز بهره گرفته اند.

نکته مهم دیگر آنکه مؤلفان کتاب، ظاهراً هیچگاه منابع خود را دقیقاً ترجمه نمی کرده اند، بلکه مفهوم روایت یا داستان را گرفته به میل خود بازنویسی می کرده اند». (2)مثال: در داستان «اصحاب کهف» در ترجمه تفسیر طبری داستان «شبان و سگ» آمده است که در اصل تفسیر طبری نیست (3) و نیز در ترجمه تفسیر طبری سوره «نصر» را «مکّی» می شمارد در حالی که در اصل، تفسیر طبری، «مدنی» شمرده است. (4)مثال: [ إِنَّ الَّذِی فَرَضَ عَلَیْکَ الْقُرْءَانَ لَرَآدُّکَ إِلَی مَعَادٍ... ]؛ (5) «حقاً که آنک بفرستاد برتو قرآن، باز برد ترا سوی وعده گاه». (6)

آیا ترجمه تفسیر طبری، نخستین ترجمه قرآن به فارسی بوده است؟

دکتر آذرتاش آذرنوش، معتقد است که نخستین ترجمه فارسی قرآن را باید ترجمه

1- (1) . تاریخ ترجمه از عربی به فارسی، آذرتاش آذرنوش، ج 1، ص 25 - 27.
2- (2) . دانشنامه جهان اسلام، ج 7، ص 72، مقاله ترجمه تفسیر الطبری، آذرتاش آذرنوش.
3- (3) . تفسیر الطبری، 135/15 و ترجمه رسمی 939/4
4- (4) . تفسیر الطبری، 214/30 - 217 و ترجمه رسمی 2070/7 - 2071.
5- (5) . قصص، 85
6- (6) . ترجمه رسمی 1275/5