کتاب توحید - دفتر اول: اثبات صانع صفحه 37

صورت های قبلی بسازد؛ امّا نقطه ی شروع این سلسله باید جایی باشد که چیزی از طریق یکی از مجاری ادراکی (به نور علم) درک شده باشد. اگر هیچ ادراک اوّلیّه ای وجود نداشته باشد، ذهن از پیش خود نمی تواند چیزی را «اختراع» نماید. اختراع و ابداع یعنی «نوآوری» و منظور از اختراع یا ابداع ذهنی این است که ذهن بدون آن که مُدرَک و معلومی داشته باشد، از «هیچ» یک صورت خلق کند و به تعبیر دقیق تر «لامِن شئٍ» (1) چیزی را خلق کند. ذهنِ هیچ کس چنین قدرتی ندارد. همیشه تصوّرات انسان «مِن شئِ» است یعنی «از چیزی» یا «علی شئ» است یعنی «بر طبق چیزی» یا «بر اساس چیزی»؛ به هر حال باید شیئی درک شود یعنی «محسوس» یا «معقول» یا به بیان کلّی تر «معلوم» گردد، آن گاه «از» آن یا «طبق» آن، دخل ها و تصرّفاتی از قبیل تجرید و ترکیب یا شبیه سازی ذهنی صورت بگیرد تا از این طریق، تصوّرات ذهنی ساخته شود. اگر چنین پایه و اساسی ادارک نشود، ذهن بدون سابقه و به اصطلاح «لامن شئٍ و لا علی شئِ نه از چیزی و نه بر طبق چیزی» نمی تواند صورتی بسازد. این مقدمه ی اوّل.

مقدمه ی دوم: صورت سازی از روی مصنوعات

دومین مقدمه این است که همه ی آنچه به نور علم، معلوم ما می شود، مصنوعاتی هستند که ما آن ها را وجدان یا ادراک کرده ایم. این ادراک به نور علم صورت می پذیرد و محدود به قلمرو مصنوعات می باشد. هر عاقلی تصدیق می کند که هیچ گونه کشفی – به نور علم – از آنچه غیر مصنوع باشد، ندارد. معلومات ما به طور کلّی ماهیّاتی هستند که مکشوف ما شده اند، این ماهیّات حقایقی ظلمانیّ الذّات هستند و «به خودشان» روشن و آشکار نیستند و به همین جهت برای مکشوف شدنشان به نوری خارج از ذاتشان که نور علم است، محتاج می باشند.

امّا خود نور علم البتّه به معنای دقیق کلمه معلومِ ما نیست، هم چنین نور عقل، معقول نمی شود و در جای خود ثابت کرده ایم که نور علم به خودش و نور عقل هم به